Jednostki słowne podzielne słowo
V. Jednostki słowne podzielne słowotwórczo
1. Podzielność wyrazu i jego motywacja
Znaczną część polskiego słownictwa stanowią wyrazy, w których
budowie można wyodrębnić mniejsze składniki znaczące. Przymiotnik
cienisty 'taki, w którym jest dużo cienia' (cienisty ogród, cienista aleja)
zawiera na przykład człony cień- i -isty; z pierwszym wiąże się
jego podstawowa treść, drugi sygnalizuje odcień 'obfitości, wielości'.
Taką samą strukturę mają słowa lesisty (teren lesisty 'teren, na
którym jest dużo lasu'), wodnisty (wodnista zupa 'zupa, w której jest
wiele wody'), kamienisty (kamienisty grunt 'grunt, w którym jest
wiele kamieni') itp. Wszystkie te wyrazy, dające się rozłożyć na części
skiadowe, nazwiemy s ł o w o t w ó r c z o p o d z i e l n y m i . Funkcjonują
one w języku inaczej niż słowa typu dom, kot, mały, bezpośrednio
odsyłające do zjawisk rzeczywistości; treść wyrazów podzielnych
zależy od znaczenia innego wyrazu, jest zrozumiała zazwyczaj
dopiero w takim związku. Rzeczownik brodacz interpretujemy na
przykład jako nazwę człowieka z b r o d ą , przymiotnik domowy —
j a k o określenie czegoś, co się wiąże z d o m e m (np. zwierzę domowe,
ubranie domowe) itp. Zależność wyrazów: domowy — od dom,
młodość — od młody, czytelnia — od czytać nazwiemy stosunkiem
m o t y w a c j i
Wyrazy podzielne są na ogół jednocześnie motywowane znaczeniowo,
słowa motywowane charakteryzują się podzielnością. Istnieją
jednak takie wyrazy, w których te cechy nie występują łącznie: motywowane,
ale niepodzielne oraz podzielne, ale bez motywacji znaczeniowej.
Pierwszy typ reprezentują na przykład rzeczowniki rękaw,
ojczym. Pozostają one w wyrazistym związku ze słowami ręka,
ojciec, natomiast nie można ich podzielić na elementy składowe, bo
cząstki aw, -ym nie pojawiają się w żadnym innym wyrazie pol-
skim. Aby więc można było uznać jakieś słowo za jednostkę podzie-
Iną, muszą istnieć inne wyrazy, w których składzie występują jego
człony. Spróbujmy poddać takiemu testowi rzeczownik ładowacz
'górnik zatrudniony przy ładowaniu węgla na wagoniki' i przymiotnik
bezdomny:
| ładów
ładow-nia
ładów-ark a
ładow-nica
ładow-ny
smarow-acz
sortow-acz
pakow-acz
korow-acz
dom
dom-owy
za-dom-owić
t
b e z - d o m - n y
i i
bez-barw-ny
bez-brzeż-ny
bez-bron-ny
Czasem bywa odwrotnie: wyraz można byłoby podzielić na zasadzie
podobieństwa jego postaci do budowy innych wyrazów polskich, ale
jego podstawowy człon w ten sposób wyodrębniony nie kojarzyłby
się z żadnym słowem. Znając na przykład serię nazw krzewów leśnych:
osiczyna, leszczyna, jeżyna itp., moglibyśmy się pokusić o wydzielenie
elementu -ina także w rzeczowniku malina. Pozostałaby jednak
wtedy izolowana, z niczym się nie wiążąca cząstka mai-. Podobnie
przez analogię do bardzo licznych nazw ptaków zakończonych
na -ka można byłoby się doszukiwać tego składnika i w rzeczowniku
jaskółka (przypomnijmy chociażby nazwy najbardziej dźwiękowo
zbliżone: kukułka, stukułka, śniegułka, gżegżółka); nie udałoby się
nam jednak ustalić powiązań głównego członu jaskół-. Można zatem
stwierdzić, że jednostki, których zasadniczy element składowy nie
nawiązuje do żadnego współcześnie używanego wyrazu polskiego, są
nie tylko nie motywowane, ale i niepodzielne. Co jednak zrobić
z czasownikami typu należeć, posiadać i pochodzić (w znaczeniu 'wywodzić
się skąd')? Przecież spełniają one wszystkie formalne warunki
podzielności: oba ich człony powtarzają się w innych wyrazach.
Są więc one podzielne, ale z pewnością dziś nie motywowane
związkiem znaczeniowym ze słowami leżeć, siadać i chodzić. Pozo
staje więc przyjąć, że w zasobie słownym współczesnej polszczyzny
oprócz wyrazów o przejrzystej budowie i umotywowanym znaczeniu
funkcjonują także jednostki, których struktura i związki z innymi
słowami stały się dla mówiących nieczytelne całkowicie lub częściowo.
Jakie są tego przyczyny? Mogły tu zaważyć albo przeobrażenia
ich formy, albo następujące w nich zmiany znaczenia. Zacznijmy od
ukazania wpływu uproszczeń dźwiękowych. Któż .by się domyślił, że
niepodzielne dziś rzeczowniki wiosło i masło miały niegdyś postać
wioz-sło ('to, co służy do wożenia') i maz-sło ('to, co jest mazane')?
Ale i zupełnie przejrzyste dziś wyrazy mogą nam przy podziale sprawić
nie lada kłopot. Przykładem niech będzie rzeczownik oszustwo,
w którym nałożyły się jak gdyby (i w konsekwencji uprościły)
końcowe głoski pierwszego członu i początkowe — drugiego
(oszust + stwo).
Z kolei przykład działania zmian znaczeniowych: nie kojarzymy
obecnie czasownika przerazić z podstawowym kiedyś dla niego słowem
razić, bo oba zmieniły swą treść: razić znaczy dziś 'wywoływać
przykre uczucia, np. niesmak, z powodu jakichś niedostatków estetycznych
lub moralnych' (Rażą mnie krzykliwe stroje; Razi mnie jego
bezceremonialność itp.). przerazić zaś ma znaczenie 'bardzo przestraszyć,
przejąć lękiem", w przeszłości natomiast oba łączyły się wyrazistym
związkiem: razić znaczyło 'bić' (razić nieprzyjaciół), przerazić —
'przebić, przeszyć' (Łukasz Górnicki, autor szesnastowieczny. pisał na
przykład: „Naprzód pana zabił, potem sam siebie na obie strony przeraził").
Zmiany dźwiękowe zacierają więc podzielność wyrazów, znaczeniowe
— osłabiają lub nawet zrywają ich więzi motywacyjne.
Ustalenie motywacji słowa nie jest jednak rzeczą prostą nawet
wtedy, gdy charakteryzuje się ono przejrzystą budową i jest łatwo
podzielne. Zdarza się bowiem, że analizowana jednostka nawiązuje
do treści dwóch lub trzech innych wyrazów. Na przykład rzeczownik
szklarz można zinterpretować jako nazwę rzemieślnika, który s z k l i
okna — albo wstawia s z k ł o (co okien); pracownia — to dla nas
"miejsce, gdzie się p r a c u j e " lub 'miejsce, gdzie odbywa się p r a c
a ' . Podobnie słowo chodak motywuje się zarówno czasownikiem
chodzić, jak i rzeczownikiem chód; drewniak — przymiotnikiem drewniany
(dom drewniany) albo r '.eczownikiem drewno (dom z drewna)
itp. W takich wypadkach będziemy mówić o podwójnej (czasem
potrójnej) motywacji tego samego wyrazu.