Budowa wyrazów słowotwórczo podz
2. Budowa wyrazów słowotwórczo podzielnych
i ich funkcje w języku
W wyrazach podzielnych wyodrębniają się dwie części składowe:
pierwsza, z którą się łączy zasadnicze znaczenie, nawiązująca do jakiegoś
wyrazu podstawowego, zwana jest t e m a t e m s ł o w o t
w ó r c z y m (albo p o d s t a w ą s ł o w o t w ó r c z ą ) , druga, która
tworzy (formuje) daną strukturę — f o r m a n t e r n . Można także
oba te człony scharakteryzować inaczej: temat to część wspólna wyrazowi
motywowanemu i motywującemu (pal-acz, pal-ić), formant
— to część wyrazu motywowanego, która go różni od motywującego
(dom-^dom- is k o). Najczęściej "ormant jest odrębnym morfemem:
przyrostkiem, występującym po temacie (urw-isko), przedrostkiem,
zajmującym pozycję przed tematem (prze-śliczny), wreszcie
elementem -o-, łączącym dwa tematy w wyrazach złożonych
(staw-o-nóg). Formantem jednak może też być jakaś cecha dźwiękowa,
różniąca słowo motywowane od motywującego: na przykład
niektóre wyrazy zgrubiałe różnią się od podstawowych, neutralnych,
wymianą jakiejś głoski lub grupy głosek na element -ch- puszka-^
pucha, ciastko^ciacho, wąsy-^wąchy, wiązka-^wiącha itp.
Za formant uznamy też swoisty sposób odmiany wyrazu, różniący
go od słowa podstawowego, motywującego (np. lis-i, lis-im, itd.
w stosunku do lis, lis-em itd.). Istnieje także formant z e r o w y ,
zwany też u j e m n y m ; występuje on w słowach, które są uboższe
od wyrazu motywującego o jakąś cząstkę morfologiczną: na przykład
zgrubienie klasowa różni się od rzeczownika neutralnego klasówka
brakiem przyrostka -ka; w terminie wojskowym baon nie ma
całej grupy głosek właściwych podstawowej, nie skróconej postaci
batalion. Warto jeszcze dodać, że w wyrazie mogą być dwa formanty,
na przykład rzeczownik dźwig różni się od motywującego go
czasownika dźwigać brakiem przyrostka -ać (formant zerowy) i sposobem
odmiany. Te współformanty albo mają charakter równorzędny,
jak przyrostek i przedrostek w czasowniku za-les-ić-^las, albo jeden
z nich jest głównym, a drugi pobocznym, jak w rzeczowniku
nos-o-roż-ec, gdzie całą strukturę kształtuje przyrostek -ec, a element
-o- zespala wewnętrznie oba tematy.
Wyraz, w którym można wydzielić formant i temat, będziemy nazywali
f o r m a c j ą s ł o w o t w ó r c z ą . Formacje bywają jednotema-
towe lub wielotematowe. Najczęstszą postacią wielotematowości jest
udział d w ó c h t e m a t ó w w kształtowaniu struktury wyrazu.
Wśród formacji dwutematowych wyróżnia się jeszcze z ł o ż e n i a
(np. prostokąt), których człony łączą się elementem -o- bądź zespalają
bezpośrednio (żywopłot — trójnóg), oraz z r o s t y , w których
skład wchodzą nie tematy słowotwórcze, lecz wyrazy, dawniej tworzące
grupę składniową, teraz scalone w jednej strukturze słownej
pod wpływem częstego łącznego użycia (np. Wielka Noc-^Wielkanoc).
Zrosty mają budowę najmniej spoistą: można czasem — przestawiwszy
ich człony — ponownie je przekształcić w grupę składniową
(karygodny^godny kary, lekceważyć-^ważyć lekce), niektóre
spośród nich tolerują też wstawienie innego wyrazu między swe
człony (lekce sobie ważyć), a bardzo często zachowują niezależną
odmianę każdego ze składników (Krasnegostawu, Krasnymstawem
itp.). Natomiast największy stopień spoistości cechuje formacje,
które należałoby nazwać wielotematowymi w sensie ścisłym: s k r ó t
o w c e oparte na kilku wyrazach (pedet 'Powszechny Dom Towarowy',
cepelia 'Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego' itp.).
Zastanówmy się teraz nad tym, w jakim celu oraz za pomocą jakich
środków i zabiegów słowotwórczych powołuje się do życia
nowe wyrazy. Zasadniczą ich funkcję stanowi n a z y w a n i e nowo
powstałych zjawisk realnych. Na przykład bezpośrednio po drugiej
wojnie światowej zaszła konieczność utworzenia nazw przedmiotów
i działań związanych z odbudową kraju; pojawiły się takie wyrazy,
jak czasowniki odgruzować, rozgruzować, jak rzeczowniki kruszywo,
gruzobeton, oznaczający surowiec budowlany produkowany
z g r u z u , kruszarka 'maszyna do wytwarzania kruszywa', plombowiec
'dom zapełniający lukę po jakimś zburzonym budynku' itp.
Inne jest podłoże powstawania formacji typu urzędas, emigrus,
maluch. Osoby nimi oznaczone mają od dawna inne, neutralne nazwy
(urzędnik, emigrant, malec), w nowych więc określeniach chodzi
tylko o przekazanie postawy emocjonalnej nadawcy wypowiedzi:
niechętnej, ironicznej, żartobliwej, rubasznej itp. Zabiegi słowotwórcze
wzbogacają zatem nieustannie sferę słownictwa nacechowanego
uczuciowo.
Środki i operacje słowotwórcze mogą wreszcie służyć celom składniowym,
to jest przetwarzaniu jednych schematów w inne. Załóżmy,
że trzeba zamienić na zdania pojedyncze następujące konstruk-
cje złożone, bez jakiejkolwiek modyfikacji ich treści oraz morfemów
realnych użytych w ich składzie:
Cieszę się, że sprzedałem swój stary samochód.
Zachwyca mnie to, że jej cera jest różowa.
Zamiana taka będzie możliwa pod warunkiem wprowadzenia określonych
formacji słowotwórczych:
Cieszę się ze sprzedania swojego starego samochodu.
Zachwyca mnie różowość jej cery.
Jak widać, zabiegi słowotwórcze pełnią bardzo istotne funkcje zarówno
w systemie języka, wzbogacając zasoby jego środków słownych,
jak i w tekście, ułatwiając jego odpowiednie ukształtowanie
składniowe.