Znaczenie wyrazów słowotwórczo p
3. Znaczenie wyrazów słowotwórczo podzielnych.
Funkcje formantów
Była już o tym mowa, że jednostki podzielne realizują swe funkcje
znaczeniowe inaczej niż słowa rdzenne typu dom, kot. Ich treść stanowi
mianowicie swoistą syntezę znaczeń wnoszonych przez temat
i formant. Na wartość informacyjną wyrazu nauczyciel składa się np.
znaczenie czasownika nauczać i znaczenie 'osoba wykonująca czynność',
wyrażane przez przyrostek -iciel. Jest to tak zwane z n a c z e n
i e s ł o w o t w ó r c z e jednostki podzielnej. Oprócz tego ma ona —
tak jak każdy inny w y r a z— z n a c z e n i e r e a l n e , wynikające z jej
odniesienia do rzeczywistości (np. nauczyciel 'wykładowca jakiegoś
przedmiotu w szkole podstawowej i średniej lub osoba udzielająca
lekcji'). Nasuwa się teraz pytanie, jaki jest stosunek obu tych treści:
czy wyraz zawsze znaczy to, co mu niejako dyktuje jego struktura?
Aby na nie odpowiedzieć, rozpatrzmy kilka przykładów.
1. Formacje typu lekarka, dziennikarka itp. mają znaczenie realne
'kobieta będąca lekarzem, dziennikarzem'; dokładnie to samo znaczenie
wyznacza struktura nazwy, formant -ka uzupełnia bowiem
znaczenie tematu o cechę 'żeńskości'. Takie wyrazy, których treść
równa się sumie znaczeń formantu i tematu, noszą nazwę r e g u l a r n
y c h z n a c z e n i o w o .
kształtują się inaczej: znaczenie realne jest precyzyjniejsze, wskazuje
na szczegółowe cechy przedmiotu. Na przykład pisarz to nie
'człowiek, który pisze' (nie nazwiemy pisarzem kogoś, kto właśnie
wypełnia przekaz pieniężny na poczcie), ale 'człowiek, który zawodowo
pisze teksty artystyczne, literat'. Jeździec — to także nie 'ten,
co jeździ' (jeźdźcem nie jest ani kierowca samochodu, ani rowerzysta),
ale 'ten, co jeździ na jakimś wierzchowcu' (w naszych warunkach
— na koniu). Wszystkie cechy nie wyrażone w strukturze nazwy
są tak zwaną n a d w y ż k ą z n a c z e n i o w ą w stosunku do znaczenia
słowotwórczego. Wyznacza ono jak gdyby tylko ogólne ramy.
w których się zawiera znacznie bogatsze znaczenie realne.
3. Jeszcze inny rodzaj zależności między obu znaczeniami reprezentuje
rzeczownik stolarz. Tu znaczenie słowotwórcze 'ten, kto wykonuje
stoły' jest węższe od realnego 'rzemieślnik wykonujący przedmioty
z drewna'.
4. Ostatnią wreszcie możliwość związku obu znaczeń zaświadcza rzeczownik
górnik. Ściślej rzecz ujmując, należałoby tu mówić o braku
jakiegokolwiek związku, bo przecież górnik 'robotnik pracujący przy
eksploatacji złóż kopalin, zwykle pod ziemią' nie ma nic wspólnego
z górą; dziś znaczenie słowotwórcze i znaczenie realne wyrazu całkowicie
się rozeszły. Warto jednak wiedzieć, że nazwa górnik wywodzi
się z dawnych czasów, gdy rudy wydobywano metodą odkrywkową,
rozkopując wzniesienia gruntu.
Te cztery układy stosunków między znaczeniem słowotwórczym
a realnym można przedstawić schematycznie w następujący sposób:
Wróćmy jeszcze na chwilę do przykładów typu górnik. Narzuca się
pytanie, co jest przyczyną całkowitego lub chociażby częściowego
rozmijania się znaczeń słowotwórczych i realnych w wielu wyrazach.
Powód pierwszy stanowią zmiany cech oznaczanych nimi przedmiotów,
dezaktualizujące informacje znaczeniowe, które się zawierają
w strukturze danego słowa. Miednica nie jest dziś na pewno naczyniem
z miedzi, a koryto — naczyniem z drzewa nie okorowanego,
były jednak nimi w mniej lub bardziej odległej przeszłości. Taki
proces rosnącego niedostosowania nazwy do cech obiektu można obserwować
i w czasach nam współczesnych: stalówka była najpierw
rzeczywiście tylko stalowa, potem także złota i irydowa; bielizna —
zarówno osobista, jak i pościelowa — coraz częściej bywa kolorowa,
coraz rzadziej — biała. Powód drugi zawiera się w samym mechanizmie
nazywania zjawisk. Poszukując nazwy dla nowego przedmiotu,
nie zawsze skupiamy uwagę na jego cechach najważniejszych; czasem
uderzają nas właściwości drugorzędne, a nawet przypadkowe —
i to one mogą znaleźć odbicie w strukturze nazwy. Na pewno mało.
istotną cechą wielokondygnacyjnych budynków jest to, że wielością
okien i dużą liczbą mieszkańców przypominają mrowisko albo długością
— jamnika. A przecież nazwy mrowiskowiec (mrówkowiec)
i jamnikowiec szybko się przyjęły w społecznym obiegu.
Mówiliśmy dotychczas o znaczeniu całej struktury słowotwórczej.
Pozostaje teraz ustalić, jakie elementy znaczeniowe wnoszą do
jej treści formanty. Przede wszystkim trzeba powiedzieć, że nie
wszystkie mają zdolność modyfikacji z n a c z e n i a wyrazu. W formacjach
typu czytanie, wesołość formant nie zmienia treści przejętej
od słów motywujących: czytać, wesoły, przenosi tylko nowe słowa
do klasy rzeczowników, umożliwia im więc odmienne niż dotychczas
funkcjonowanie składniowe. Taka funkcja formantu, zmieniającego
strukturę nazwy bez modyfikacji treści — nosi nazwę s t r u k t u r a l n
e j . Nie ma też funkcji znaczeniowej formant -as w wyrazie urzędas
lub -ak w rzeczowniku szoferak. Mają one tę samą treść, co motywujące
je słowa urzędnik .i szofer, różnią się od nich tylko nacechowaniem
uczuciowym: lekceważącym czy pogardliwym. Natomiast funkcję
znaczeniową pełni formant -ak w nazwach warszawiak, krakowiak,
radomiak, wnosi do nich bowiem znaczenie 'mieszkaniec'.
Funkcje znaczeniowe formantów bywają albo bardzo ogólne, jak
w wyrazach pływak, rozpylacz ('wykonawca czynności, zarówno
osobowy, jak nieosobowy'), albo sprecyzowane (-adło wnosi np.
treść ' n i e o s o b o w y wykonawca czynności', -iciel — ' o s o b o w y
wykonawca czynności'). Znaczna część polskich formantów — to
środki wielofunkcyjne, np. -ina tworzy nazwy przestrzeni (równina,
wyżyna), nazwy gatunków mięs (konina, baranina), nazwy żon (starościna,
wojewodzina), ma też ekspresywno-protekcjonalne nacechowanie
w słowach typu chłopina, krowina, dziewczynina. Przyrostek
-isko tworzy nazwy miejsc (usypisko, kartoflisko) i nazwy zgrubiałe
(domisko); -idło to tradycyjny formant nazw narzędzi (por.
szydło, kropidło), ale dziś częściej występuje w zupełnie innej, niezależnej
funkcji — tworzy zgrubienia: sztuczydło, fiłmidto, książczydło.
Wielofunkcyjność środków słowotwórczych bywa przyczyną powstawania
struktur o tożsamym kształcie, lecz różnych znaczeniach,
np. mulisko 'stary, lichy muł — zwierzę' i mulisko 'obszar pokryty
mułem'; konina 'mięso końskie' i 'biedny, nędzny koń'.