Ćwiczenia 5
Ćwiczenia
1. W następującym opisie wskaż wyrazy motywowane i podzielne.
Czy któryś z nich jest umotywowany, ale niepodzielny, bo utworzony
archaicznym, martwym dziś formantem? Czy w którymś z nich
można wydzielić części składowe, ale cała struktura jest znaczeniowo
nie motywowana?
Na niebie wisiał cieniutki, młody księżyc. Zorza czerwieniła długimi
smugami płaskie chmury uchodzące na wschód. Światła
przybywało coraz więcej — było delikatne i uszlachetniające kolor
wody. wodnistą jeszcze zieleń drzew nadbrzeżnych i ziemi.
Kracząc przeciągnęły wysoko wrony. Wstawał dzień. Rozbłysły
olśniewającym blaskiem białe urwiska kamieniołomu na zachodnim
brzegu i błysnął złotem nowy kurek na wieży klasztornej kaplicy,
kiedy poruszył go wiatr obudzony słońcem.
(B. Czeszko. ..Edukacja niesentymentalna")
2. Wskaż w tekście wyrazy będące przejrzystymi formacjami słowotwórczymi.
Czy są wśród nich złożenia i zrosty? Wybierz pięć formacji, w których
formant ma wyrazistą funkcję znaczeniową. Jaka to jest funkcja?
Tacy to są straszni ludzie! Nieraz przychodzi dżentelmen i zaklina
cię, abyś mu dał świadectwo, że on posiada niebywałe poetyckie
zdolności, bo chce się żenić z taką panną, co oświadczyła, że
wyjdzie tylko za literata. Jeden wielki pisarz w chwili wybornego
humoru napisał raz podobnemu łapserdakowi takie świadectwo:
Na prośbę pana Ciaputkiewicza zaświadczam, że jest to człowiek
genialny. [...]
Taki, co prosi tylko o świadectwo i nie przynosi rękopisów, należy
do miłych wyjątków, jak twórcy łagodni, co się nie obrażają
i czekają cierpliwie. Należy się wystrzegać tylko tych jadowitych
awanturników. W naszych czasach trzeba ostrożność podwoić, gdyż
grafomani porobili się zawodowo sprytni. [...] Ale stary redaktor
przeczyta z zachwytem mały wierszyk koślawo napisany i poprawiwszy
zbyt garbate słowo „wielbłąt" na właściwego ..wielbłąda" —
wydrukuje. Natomiast patrzy od razu podejrzliwie na słowa tak wypolerowane,
jak wypolerowane rondle [...]
3. Dlaczego podane niżej wyrazy są dziś niepodzielne? Z jakimi słowami
kojarzyły się w przeszłości?
padół, parobek, pstrąg, staw, dziedzina
4. Sprawdź podzielność podanych niżej wyrazów. Czy dla wszystkich
równie łatwo było znaleźć słowa o analogicznej budowie? Które wyrazy
byłbyś skłonny uznać za niepodzielne ze współczesnego punktu
widzenia?
piłkarz, przeciwbólowy, dostawca, zgrzebło, naszyjnik, przecedzić,
prośba, chytrość, urodzaj, zadrzewić, przechył
5. Jakimi wyrazami motywowane są podane niżej przymiotniki? Czy
któryś z nich uznałbyś za wyraz o podwójnej motywacji? Jaką funkcję
pełni formant w poszczególnych strukturach?
prześmieszny, siarkawy, inżynieryjny, brzuchaty, lesisty, żeglowny,
malutki, głowiasty, hutniczy, wiedźmowaty, rozpuszczalny,
naddźwiękowy
6. Jaki element jest formantem w następujących wyrazach:
koci, przebieg, uaktualnić, baranina, czołg, przesiedleniec, kiełbacha,
jeżozwierz
7. Zastąp połączeniami wyrazowymi o tym samym znaczeniu następujące
czasowniki:
obozować, chłopieć, biczować, prezesować, bruzdować, bieleć,
zimować, matkować, łyżeczkować, pokornieć, kopczykować,
czernieć
Wzór: rowkować — robić rowki, szarzeć — stawać się szarym
8. Podaj znaczenie słowotwórcze i znaczenie realne wymienionych
niżej rzeczowników. W których spośród nich struktura precyzyjnie
informuje o znaczeniu? Jakie funkcje mają w nich formanty?
adwokatka, połajanka, aktówka, uczniak, przystojniak, chodak,
stojak, warszawiak, pustak, kropidło, sztuczydło, sklepikarz, kolarz,
posadzkarz, czerwiec, goniec, szczęśliwiec, rozpylacz, pakowacz
9. Jaka dwuznaczność charakteryzuje następujące wyrazy:
nadrobić, baranina, kapka, studniowy, portierka, łapka
10. Spróbuj wyjaśnić, na czym polega komizm następujących wyrazów:
ratownik — człowiek kupujący na raty
golarz — piłkarz
zagajnik — przewodniczący zebrania
krater — kryminalista
grafik — młody hrabia (graf)
sadystka — ogrodniczka
obrabiarka — plotkarka
11. Wyjaśnij źródło komizmu następującego wierszyka:
Raz się komar z komarem przekomarzać zaczął,
Mówiąc, że widział raki, co się winkiem raczą.
Cietrzew się zacietrzewił, słysząc takie słowa,
Sęp zasępił się strasznie, osowiała sowa. [...]
(J. Tuwim, „Figielek")
12. Wyjaśnij, co jest źródłem komizmu językowego w następującej
fraszce:
Czemu tak rzadko piszę,
wciąż pytają mnie wokół...
Bo talent mam
n i e c o d z i e n n y :
dwa — trzy razy do roku.
(M. Zalucki. ..Czemu"; podkr. D. B.)
13. Wyjaśnij źródła następujących dowcipów:
wniebowzięty — nieboszczyk
chlebodawca — piekarz
spadochron — szelki
mamidło — teściowa
14. Jaką funkcję pełnią neologizmy o przyrostku -izm w następującym
fragmencie tekstu Stanisława Ignacego Witkiewicza? Jak są
zbudowane? Dlaczego wydają się zabawne?
Każdy może tworzyć byle co i ma prawo być z tego zadowolonym,
byleby nie był w swej pracy szczerym i znalazł kogoś, kto
równie kłamliwie będzie to podziwiał. Ogarniamy .wszystkie
nowe kierunki: neo-pseudo-kretynizm, filutyzm, na dudka wystrychizm
[...], neo-naciągizm, małpizm, papugizm, neo-kabotynizm,
fałszyzm, solipsoedryzm, mistyficyzm, nabieryzm, fiktobydlęcyzm.
oszukizm, neo-humbugizm, krętacyzm, udawaizm (odróżnić
od udaizmu, czyli tego, co się udaje w znaczeniu powodzenia),
błaźnizm, nieszczeryzm, w-pole-wyprowadzizm, z-mańki-
zażywaizm, przecheryzm, łgizm, łgarstwizm, brać-na-kawalizm,
wmówizm-co-ślina-do gęby-przyniesizm, zawraco-głowizm,
zawraco-gitaryzm i zawraco-kontrafałdyzm, omanizm, kręcizm,
krętacyzm. Wszyscy przedstawiciele tych kierunków odetchną w
naszej rozkosznej atmosferze Czystej Blagi.