Neologizmy
5. Neologizmy
Przeciwieństwem archaizmów — wyrazów ginących — są n e o l
o g i z m y — słowa nowe, „z przyszłością". Pojęcie „nowy element
słowny" jest jednak bardzo ogólnikowe, wymaga uściślenia. Istotne
jest na przykład to, w jakim typie tekstów się pojawia i jakim celom
służy. Z tego punktu widzenia wyróżniamy wśród neologizmów takie
jednostki, które powstają anonimowo i szerzą się początkowo
w wypowiedziach ustnych jako środki codziennej komunikacji językowej
— oraz takie elementy, które są formą ekspresji artystycznej,
pojawiają się w konkretnym tekście, z zasady pisanym, i mają określonego
twórcę. Funkcją pierwszych jest przede wszystkim nazywanie,
przekazywanie informacji, funkcją drugich —wywoływanie doznań
estetycznych. Odróżniamy j e terminami n e o l o g i z m y o b i e g
o w e i n e o l o g i z m y a r t y s t y c z n e .
Również pojęcie nowości ma inny sens w odniesieniu do neologizmów
obu tych kategorii. Neologizm artystyczny, indywidualny cechę
nowości ma przypisaną jak gdyby na stałe. Wciąż mówimy o neologizmach
Mickiewicza, Słowackiego, Norwida, mimo że od momentu
ich powstania upłynęło wiele dziesiątków lat, a niektóre
z nich — tak jak przedświt Krasińskiego — weszły nawet na stałe do
języka. Natomiast słowa obiegowe kwalifikują się jako neologizmy
jedynie do czasu całkowitego upowszechnienia; potem stają się elementami
typowymi, tradycyjnymi. To kryterium „niecałkowitej powszechności
użyć" jest jednak w praktyce trudne do zastosowania,
wymagałoby bowiem wielkich badań ankietowych. Dlatego zwykle
przyjmuje się umownie jakąś granicę czasową i słowa utworzone pó-
źniej uznaje się za elementy nowego słownictwa. Dla większości języków
europejskich, w tym także dla polszczyzny, ową granicę wyznacza
moment zakończenia II wojny światowej.
Z kolei nasuwa się pytanie, jak manifestuje się nowość elementów
słownikowych. Może się ona przejawiać w ich budowie, znaczeniu
albo związkach z innymi jednostkami. Wyróżniamy więc:
1) neologizmy s ł o w o t w ó r c z e , tj. nowe wyrazy podzielne, motywowane,
np. betoniarz 'robotnik zatrudniony przy produkcji lub
użytkowaniu betonu', dziurkarka 'maszyna do perforowania';
2) neologizmy z n a c z e n i o w e , tj. wyrazy tradycyjne, użyte w nowej
treści (np. ślimak 'spiralna trasa łącząca dwa pasma autostrady
lub dwie ulice w mieście położone na różnych poziomach', korek 'zahamowanie
ruchu pojazdów wskutek ich nadmiernego nagromadzenia');
3) neologizmy f r a z e o l o g i c z n e , czyli nowe ustabilizowane związki
wyrazowe, np. pirat drogowy, widełki płac 'zróżnicowanie wynagrodzeń
za ten sam typ pracy'.
Niektórzy badacze wyróżniają jeszcze j a k o czwarty typ neologizmów
— nowe zapożyczenia. My w naszej analizie ograniczymy się
do nowo powstałych wyrazów swojskich o charakterze obiegowym,
bo neologizmy artystyczne scharakteryzowaliśmy wcześniej (s. 51).
Spróbujmy przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie, jakie
okoliczności sprzyjają powstawaniu nowych słów. Czynnikiem najbardziej
widocznym jest konieczność nazwania nowych lub zmienionych
zjawisk realnych. Rozwój gospodarczy kraju, odbudowa zniszczeń
wojennych odzwierciedliły się na przykład w wielkiej liczbie neologizmów
nazywających nowe zawody (radiowęźlarz 'pracownik radiowęzła',
kaowiec 'pracownik kulturalno-oświatowy', oponiarz 'robotnik
zatrudniony przy produkcji opon'), miejsca pracy (rozdzielnia,
przemialownia, dyspozytornia), maszyny i urządzenia techniczne
(dozownik, drukarka), środki transportu (przegubowiec, składak
'rower składany'), budynki (piramidowiec 'wysoki blok o zwężającej
się sylwetce', jałowiec 'budynek o łamanej linii ścian', trzciniak,
betoniak 'domki jednorodzinne z płyt trzcinowych, betonu') itp.
Nie zawsze zresztą przedmiot, do którego odnosi się neologizm,
jest wytworem lat powojennych. Na przykład wyrazy lądowisko,
zrzutowisko i wodowisko to właściwie określenia różnych typów lotn
' s k , ale wyspecjalizowanych do takich, a nie innych celów: przyj-
mowania helikopterów, zrzutów, hydroplanów. I podobny przykład:
słowa wrakowisko i złomowisko nawiązują do wyrazu wysypisko, ale
jak gdyby z pewnym uzupełnieniem: np. złomowisko to wysypisko
złomu. Celem powstania neologizmu może być zatem nie tylko słowne
wyodrębnienie rzeczy jeszcze nie nazwanych, ale pewnego rodzaju
korekta, uściślenie istniejących nazw.
Oprócz potrzeby nazywania nowych bądź zmienionych realiów
ważnym bodźcem do tworzenia neologizmów staje się dążność do zasygnalizowania
oceny przedmiotów i zjawisk oraz uczuć, jakie
względem nich żywi mówiący. Tak powstają obiegowe elementy ekspresywne
typu cytatologia 'nadmierne cytowanie czego", sodowiarz
'człowiek zarozumiały" itp.
Nowe wyrazy pojawiają się także pod wpływem tendencji do
usuwania zapożyczeń. Zwłaszcza w słownictwie terminologicznym
— jak już o tym była mowa — wiele wyrazów obcych zostało po
wojnie zastąpionych udanymi neologizmami, np. lektor^czytnik,
helikopter—^śmigłowiec.
Przeważającą część polskich neologizmów stanowią nowe formacje
słowotwórcze, około 2 0% — nowe znaczenia tradycyjnych wyrazów,
najmniej zaś jest nowych ustabilizowanych związków słownych.
Nowe słowotwórstwo polskie pozostaje pod działaniem dwóch
ważnych tendencji: 1) do precyzji nazw. 2) do ich skrótowości, ekonomiczności.
Przejawem pierwszej jest powstawanie sporej liczby
złożeń (np. krwiolecznictwo, samoograniczenie, pożyczkobiorca)
oraz nazw wielowyrazowych, np. kobieta-szofer (zamiast dwuznacznej
szoferki), obiekt zabytkowy (zamiast zabytek). Bardziej różnorodne
formy przybiera działanie tendencji do skrótu: powstają np.
kondensacje nazw dwuwyrazowych (autobus przegubowy—^przegubowiec,
sala zabiegowa-^zabiegówka, szkoła ogólnokształcąca^
ogółniak), skrótowce (np. Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego—^
cepelia), uproszczenia już istniejących wyrazów (dalekomierz-^
dalmierz, wolumenometr—>wolumetr). Jeśli chodzi o samą technikę
tworzenia wyrazów, to nie zaszły w tym zakresie większe
zmiany, choć oczywiście zarysowały się też tendencje nowe. takie
jak wzrost liczby formacji o obcych przedrostkach, np. supernowość,
minisukienka, antybodziec. Zjawisko to, obserwowane w różnych językach
europejskich, jest przejawem umiędzynarodowienia nowego
słownictwa.
Neologizmy znaczeniowe to w przeważającej części rzeczowniki,
choć pojawiają się też w kategorii przymiotników, np. atomowy
strzał (w piłce nożnej) 'bardzo silny', chałupnicze metody działania
'przestarzałe, prymitywne'. Nowe znaczenia albo mają charakter rodzimy,
albo zostały zapożyczone z języków obcych (jastrzębie 'zwolennicy
zimnej wojny' i gołębie 'zwolennicy odprężenia' s;ą przeniesionymi
na polski grunt nazwami angielskimi). Wyrazy we wtórnych
znaczeniach służą zarówno nazywaniu nowych przedmiotów i zjawisk
(np. miś 'sztuczne futro', szczyt 'konferencja przywódców
państw'), jak i emocjonalnej ocenie realiów tradycyjnych, żartom
słownym (np. bramin 'alkoholik pijący wódkę w bramie', zbytnik
'pracownik działu zbytu'); zaspokajają zatem różnorodne potrzeby
— komunikatywne i ekspresywne.
Podobne zróżnicowanie można zaobserwować w grupie neologizmów
frazeologicznych: niektóre z nich są po prostu nowymi nazwami
złożonymi, tak jak bank krwi czy eksport myśli technicznej, inne
— i tych jest więcej — zawierają żartobliwą, ironiczną lub złośliwą
charakterystykę osób, przedmiotów i zjawisk (np. morski obiad 'danie
rybne', niedzielny kierowca 'niedoświadczony, jeżdżący samochodem
tylko na wypoczynek'). Wśród nowych związków stałych
jest wiele komicznych porzekadeł (Na układy nie ma rady), rymowanek
(mowa trawa), parodii haseł, reklam (Telewizor „Neptun" zapewni
ci podwójny obraz za tę samą cenę) itp.
Neologizmy obiegowe tworzą barwną mozaikę środków: od nazw
terminologicznych do elementów dowcipu językowego; stanowią też
swoistą kronikę spraw nurtujących współczesnych Polaków.