-2. GRAMATYKA WSPÓŁCZESNEJ POLSZCZYZNY
Dzisiejszy system głoskowy
NOTA OD REDAKTORA
Dzisiejszy system głoskowy — skromna broszurka — ukazał się w r. 1925 w Biblioteczce Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego jako druga część Głosowni języka polskiego, napisanej przez Jana Rozwadowskiego i wydanej pt. Ogólne zasady głosowni (1925). Obie one miały służyć nauczycielom w szkołach powszechnych i średnich, także uczniom tych szkół; były też zalecone studentom polonistyki. Broszurki te miały być rodzajem gramatyki, oczywiście tylko jej części. Nitsch zakłada u swoich czytelników znajomość broszury Rozwadowskiego i artykułu T. Benniego pt. Fonetyka opisowa w Gramatyce języka polskiego PAU (1923). Nie opisuje więc budowy narządów mowy ani artykulacji głosek (sposobu ich produkowania), lecz przedstawia ich system. Kładzie nacisk na rozróżnienie głosek samodzielnych i niesamodzielnych (zależnych), czyli w dzisiejszej terminologii fonologicznej fonemów i wariantów (allofonów) powstających w pewnych sąsiedztwach, czyli w pozycjach zależnych, "kombinatorycznie". Nitsch jednak nie objaśnia terminu "system", ani też nie mówi o zasadach, według których jest on zbudowany, dopiero czytelnik uważnie studiujący Tablicę głosek może dostrzec, że system jest zbudowany na zasadzie opozycji (przeciwieństw); opozycja jest parzysta (binarna) mianowicie głosek (fonemów) dźwięcznych i bezdźwięcznych, twardych i miękkich (palatalnych), ustnych i nosowych. Część głosek polega jak gdyby na stopniowaniu pewnych właściwości zależnych od stopnia rozwarcia narządów mowy (np. samogłoski niskie : średnie : wysokie), dziś jednak fonologowie starają się i te wypadki ustawić w opozycje parzyste. Niektórzy fonologowie nie uważają spółgłosek wargowych spalatalizowanych za głoski samodzielne, lecz za warianty twardych przed i lub i, np. m' iasto, p'iasek itp., a nie thasto, pasek.
W opisie głosek autor zwraca uwagę na ich stosunek do znaków literowych, np. u = ó, h = ch, ż = rz, także na różnice regionalne i historyczne, na wymowę poprawną bądź niepoprawną, na rozmieszczenie (dystrybucję) głosek, że np. żaden wyraz nie rozpoczyna się od v ę, ą, że i nie występuje po spółgłosce twardej, zaś y po miękkiej; zajmuje się wymianami głosek, uzasadnionymi morfologią, czyli funkcją we fleksji lub słowotwórstwie. W rozdziałku IIBbó zestawia się system tych ostatnich zmian. W opisie tablicy na s. 153 Nitsch używa terminu "układ głoskowy" w miejscu, gdzie dziś użyłoby się wyrazu "system".
Przez nadmierną zwięzłość i połączenie zagadnień ze współczesności z historycznymi, czysto opisowych z normatywnymi wykład Nitscha jest mało przejrzysty i był nawet przez studentów, dla których był przeznaczony, uważany za trudny. Nadmierna zwięzłość tłumaczy się zapewne obowiązkiem zmieszczenia się na 32 stronach małego formatu. Trzeba za to przyznać, że w porównaniu z działem fonetyki w Gramatyce języka polskiego S. Szobera (1923) wykład Nitscha jest bardziej precyzyjny, nowocześniejszy.
Broszurka Nitscha oddaje dobrze stan ówczesnej wiedzy tuż przed ogłoszeniem manifestu praskiej szkoły fonologicznej (1929). Od tamtych lat fonologia zrobiła wielki postęp, ale mimo to pozostały pewne miejsca sporne, które poszczególne "szkoły" fonologiczne różnie rozwiązują. Bliższe informacje można znaleźć w Encyklopedii języka polskiego (pod red. S. Urbańczyka), której wydanie II wyszło w 1991 r.
Ponieważ rzecz jest o języku warstw wykształconych, przeto pomieszczono tu także dwie głoski, występujące tylko w wyrazach obcych, ale zwykle niesłusznie pomijane, stanowią bowiem istotną część układu głoskowego polskiej mowy kulturalnej która zatem samodzielnych głosek liczy 46. Są to ą i w, umieszczone na tablicy w nawiasach ( ).
Różnice od tablicy w Obrazach głosek polskich M. Albińskiego (osobne wydanie TMJP) są pozorne. Wynikają one stąd, że tamte obrazy zajmują się tylko fizjologiczną stroną głosek branych zupełnie oddzielnie, nie w zgłoskach, wskutek czego nie dają różnicy między i u & i u, nadto z głosek zależnych dają tylko najtypowsze.