Polskie chy, chi i hy, hi
Dlaczego mamy typ podsłuchiwać, a nie -chywac! Pytanie to zostawiają dotychczasowe gramatyki bez odpowiedzi: Kryński Gramatyka języka polskiego, 1907, 31, stwierdza tylko: "Po spółgłosce ch w wyrazach swojskich przeważnie zachowało się y, np. chyba, słuchy, cichy..., niekiedy wszakże i tu ustaliło się i ze zmiękczeniem poprzedniego ch na chi; np. chichotać, wysłuchiwać..., Duchiński". — Szober Gramatyka języka polskiego2, 1923, 27 i 154, rzecz tę pomija. — Benni, akademicka Gramatyka języka polskiego, 1923, 53, w "tablicy spółgłosek samoistnych" podaje g — k i g — k', ale tylko x, jakby nie istniało przeciwieństwo: suchy — rozdmuchiwać. — Rozwadowski, tamże 179, pisze: "Nieparzyste pod względem aktualnej palatalizacji jest w zasadzie tylko ch: bóg bogiem bogini, ale proch prochem prochy", ale to w zasadzie sprawy nie wyjaśnia; zaś na s. 205: "Ale rozwijają się nowe tendencje: wprawdzie tylko spółgłoski k g są w dalszym ciągu wrażliwe na palatalizację (bokiem Kiernik kielich kilo, pospolite kielner...), ale już ch (h) się wyłamuje...". — Łoś Gramatyka polska I, 1922, 156: "Polskie % i h!... ukazują się tylko w wyrazach zapożyczonych, np. chimera, historia itp. Wyjątek stanowią rzadko zresztą używane formy czasowników na -ywać (tutaj -iwać), np. podkochiwać się, wymachiwać"; II, 1925, 110: "... suf. -ywać, po k, g -iwa, po ch dawniej -ywa, potem -iwa-:... u Orzechowskiego... oczekiwają 6, opłakywa 108; Skarga często używał form na -awa-, ale pospolite są też u niego formy na -ywa-: zaniechywają 97..., przemieszkiwać 54..., roztargiwają 443; u Szymonowicza:... pokrzykywając 7, 67, oczekywa-nie U, 104, mięszkiwam 14, 38, słychywały 14, 69, powzdychywały 18, 140, podobnie u innych pisarzy". Szczegółowiej w Krótkiej gramatyce historycznej języka polskiego, 1927, 56-57: "Mamy więc tu oboczność k k', g g, w formach morfologicznie blisko pokrewnych: ręka ręki, noga nogi, łokcia łokieć. Natomiast ch nie zmiękcza się przed tymi samogłoskami: muchy, wiecheć, chełpić się, toteż dla ch chi nie mamy takich oboczności jak dla k, g || k!, g, a jeśli się trafią, to nie są pochodzenia fonetycznego: formy rozdmuchiwać, wymachiwać mają / pod wpływem upodobnienia do oczekiwać, posługiwać, a w zabytkach literackich XVII w. znajdujemy formy rozdmuchywać, wymachywa. — Zmiękczone ch' i h' ukazują się w wyrazach zapożyczonych, np. chimera, historia, ale także tylko przed i, nie przed e, np. cherubin, herb; tymczasem w takich wyrazach, o ile są zapożyczeniami niezupełnie świeżej daty, wymawiamy nie tylko ki, gi, ale także kie, gie (pisane jednak ge), np. Pekin, gips, kielich, g(i)eografia. Tylko w najnowszych zapożyczeniach wymawiamy ke: kelner, kefir, ale nigdy twardo ge...".
Jedyne to objaśnienie analogią do słów na -kiwać — przeze mnie wprowadzone, por. MPKJ IV, 1909, 417-418 — nie wytrzymuje jednak krytyki. Jeżeli nawet analogia może stworzyć nowe głoski, przedtem nie używane nawet kombinatorycznie, to nie tu; bo tu: 1) podstawową formą w wypadkach, gdy fonetyka dopuszcza połączenia z miękką lub z twardą, jak po wargowych i po «, jest -ywać, a nie jakieś *zakopiwać, *wykoniwać; znamienny jest pod tym względem przykład: "królowa dzień się zabieływać obaczyła" A. Kochanowski 112, u Łosia 110; skoro więc już -kiwać, -giwać są dostosowanymi do fonetycznej konieczności wyjątkami, to raczej one uległyby zmianie na -kywać, -gywać, i to się też — zdaje się, na tle dialektycznym — sporadycznie działo; 2) stosunek morfologiczno-fonetyczny suchy, muchy, duchem || nagi, ławki, bokiem jest tak silny i w historii polszczyzny tak trwały, że analogia co do -chiwać jest z góry mało prawdopodobna; 3) analogia nie wyjaśnia istnienia chichotu. Trzeba więc wrócić do fonetyki i poszukiwać przyczyny zjawiska w tych jej dziedzinach, na które się dotąd nie zwracało uwagi: na dialekty, a w obrębie języka literackiego na wyrazy obce.
Przede wszystkim jednak chronologia tego chi. Co do -ywać, powstałego z -awać — które to przeobrażenie trwało blisko dwa wieki: od 2. połowy XV w. (najdawniejsze przykłady u Suleda: przechowywa 15, otwoływając 65) do połowy XVII w. (u Knapiusza: zamieszkawam, zaniechawam) — to przykłady po tylnojęzykowych mamy dopiero z połowy w. XVI, i to od razu obok normalnych ki, np. oczekiwać u Seklucjana, też opłakywa (obok oczekiwają) u Orzechowskiego. Po ch podaje Łoś zaniechywają ze Skargi (obok -kiwa, -giwa-), słychywały i powzdychywały z Szymonowicza (z którego też dwa -kywa- i jedno -kiwa). U Lindego mamy: wy-dmuchywać, za-niechywać, na-przy-wy-za-sluchywać przez cały wiek XVII: z Knapiusza, Twardowskiego, Smotryckiego, Otwinowskiego..., ba, nawet on sam w nagłówkach słownika daje od siebie stale -chywać, a -i- ma tylko w zasluchiwać z krakowianina Przybylskiego z r. 1790 (tłumaczenie Luzjady); również nie zna jeszcze Linde chichotu, tylko chychot, ewent. chechot. — Ale to chi wcale nie zaraz zapanowało. Nieoceniony dyr. A. Passendorfer podał mi następujący materiał: I. -chywa-: 1. słowniki: Mrongowiusz (1835): pod-przy-wysłuchywać, Trojański (1836): przysłuchiwać i przysłuchywać się, ale tylko podsłuchiwać, tzw. Wileński (1861): na-pod-przy-wysłuchywać, rozdmuchywać; nawet tzw. Warszawski ma jeszcze czasem -chy-, np. nadmuchywać i nadmuchiwać obok wyłącznych wydmuchiwać i zdmuchiwać, mimo że przepisując z Troca i Lindego nieraz zmienia ich -chy- na -chi-, np. przy-pod-przysługiwać (się). 2. Autorowie: Orzeszkowa Na dnie sumienia (1885): wysłuchywała IV 203; Sienkiewicz Listy z podróży (1894): wymachywać 268, Quo vadis (1896): rozdmuchywać II 39, Ogniem i mieczem (1897): podmuchywał I 109; Prus Pisma (1904): różne -słuchy-, -machy-, dmuchy- I 23, 115, 150, 159, 298, III 84, 106, 111, 185, 230, 267..., nawet jeszcze Weyssenhoff Sprawa Dołęgi (1901): nasłuchywać 375. - II. chychot, chychotać: 1. Za Lindem jeszcze Mrongowiusz obok chychotu ma chechot, Wileński i Warszawski chychot i chichot. 2. Sienkiewicz: chychot-: Listy z Afryki (1893) I 129, 130, Pisma III (1896) 215, Ogniem i mieczem (1897) II 76, 205, 226, Potop (1897) II 141...; Prus: chychocząc w Opowiadaniach (1895) 345,
chychoty w Pismach (1904) III 234; nawet jeszcze Żeromski Popioły (1904): zachychotał III 112, chociaż normalnie ma chichot-. Z jaką siłą trzyma się jeszcze tu i ówdzie chy w tym wyrazie, dowodzi dziwne ujęcie Łosia Zasady ortografii polskiej i słownik ortograficzny4 (1928) 17: "Miesza się chychot i chichot przy różnicy znaczeniowej: chychot szatański — chichot dziewczęcy".
Z podanego materiału wynika, że niemal do dni dzisiejszych otrzymało się w języku literackim chy na północy Polski; widoczne to odbicie dialektów kulturalnych: w Krakowie w tych kategoriach wyłącznie chi — w Warszawie trafia się jeszcze chy. Oczywiście jest tu też związek z geografią dialektów ludowych, ale nie bezpośredni. Mianowicie cały pd.-zachód nie ma typu -chywać ani -chiwać, ale typ -chować, jak świadczy materiał zebrany dla mnie przez Z. Stiebera z Sieradzkiego i Łęczyckiego, przez A. Tomaszewskiego z Wielkopolski. Typowe małopolskie przysłuchować się (por. np. Klich Narzecze wsi Borki Nizińskie, pow. mielecki, PKJ nr 2, s. 52-53) panuje w zasadzie po wsie: Ładzice (pow. radomszczański, też -chuwać), Rososzyca (pow. sieradzki), Różniatów i Żuki (pow. turecki), Dębło-wo (pow. gnieźnieński), Morzewo (pow. chodzieski); tak samo w Borach Tucholskich (zob. u mnie MPKJ IV 231) i na północnych Kaszubach (zob. F. Lorentz Geschichte der pomoranischen Sprache 140-141), czyli w całej pierwotnej niemazowieckiej Polsce. Typ na -ywać wyszedł z Mazowsza — nie jest przypadkiem, że po raz pierwszy, w XV w., występuje tylko w mazowieckim zabytku — stąd bardzo silnie, jak wiele innych cech mazowieckich, rozszerzył się na pn.-zachód.
Pomijając bardzo ciekawy fakt historyczny, że jest to bodaj najdawniejsza cecha mazowiecka w języku literackim (od XVI wieku!), wracam do rozmieszczenia geograficznego. Otóż Z. Stieber w czterech wsiach pow. Piotrkowskiego (Bogusławice, Chabielice, Witów, Woźniki) notował -ywać i -ować (też -uwać) w różnych proporcjach, też -ywać obok w dwóch miejscach pow. łódzkiego (Kazimierz, Wiskitno), w czterech łęczyckiego (Chociszewo, Piaski, Sobótka, Witonia); natomiast częstsze -ywać w pow. rawskim (Zakościele: podsłychiwać, wymachywać itp., wyjątkowo usluguwać), brzezińskim (Redzień tylko -ywać, Dobra oba typy), kolskim (Powiercie tylko -ywać — i to nawet po k, g, co ważne, np. kśykyvać, legivać, xioptłukyvać, ^oplakyvać, uocekyvać, ponaznaky-vać, potsłuxyvać, ponasykyvać i ponasykivać, poruxyvać, pekyvać, Mugyvać (por. H. Świderska, PF XIV 313); było -ować jeszcze w pow. kutnowskim (Bedlno: strzymować, zapisować obok podsłuchywać, usługiwać, Stieber). Ale -ywać ogarnęło całą pn.-wschodnią Wielkopolskę, jak świadczą notatki A. Tomaszewskiego z powiatów: mogileńskiego (Pakość), gnieźnieńskiego (Dębnica), żnińskiego (Godawy, Juńcewo), szubińskiego (Niedźwiady, Łankowiczki), wągrowieckiego (Chojna), gdzie wszędzie: Potsłuxyvać, vydmuxywać, vymaXyvać i uosukyvać, vykukyvać, pśeskakyvać, usługyvać. Wahają się: Szubin i w tymże powiecie Wolwark i Rynarzewo, gdzie obok potsłuxyvać, vymaxyvać, pśeskakyvać, posługyvać także potsluxovać, uośukoyać, uópekovać; podobnie w Łopiennie (wągrowiecki; Tomaszewski Gwara Łopienna i okolicy, PKJ nr 16, s. 87), gdzie obok przeważających może -ovać jest też uosukyvać, vykukyvać, puosuugyvać śe, puotsuu%yvać. Bardzo znamiennie, że to -va- panuje w środkowej, a zwłaszcza w południowej (zaborskiej) kaszubszczyźnie, np. -sekiycm -sek"ivgm, -strigtvom, pfQgivQm, -płókivqm, -ćektvqm; godne uwagi, że pierwotne -awać utrzymało się wyłącznie u Słowińców i innych Kaszubów poza państwem polskim, gdzie nie tylko gravac, - dbamc, -lgavac, -płakamc, ale nawet -buudavac, -malavac... (Lorentz 1. c). Co do dalszego ku wschodowi przebiegu granicy między typem podsłuchywać a pod-słuchować nie ma niestety bliższych danych, trzeba jednak podnieść, że mazowieckie formy występują w gwarze lasowskiej pod Tarnobrzegiem: Matusiak (Rozpr. Wydz. Filol. VIII 118) notuje vysłuxevać i vysukevać, Bąk (Sprawozd. Tow. Nauk. we Lwowie VI 16) 'uoceke ałem (wątpię, by te e e różne były od y); że to gwara mocno uległa wpływom mazowieckim, o tym zob. pracę St. Pastuszeńkówny w "Ludzie Słowiańskim" I A 139 i n.