Typ -ywuje obok -ywa, -uje
Prof. H. Grappin ogłosił w "Revue des Etudes Slaves" XVI 56-64, rozprawkę pt. Une formę hybride du verbe polonais. Idzie w niej o typ oddzialywuję, wykonywujesz..., powstały rzekomo przez pomieszanie starszego oddziaływam, oddziaływasz z nowszym oddziałuję, porównujesz. Tak się to zwykle ujmuje, choć w rzeczywistości oba te nowsze typy są chyba równolatkami: według cennych zestawień Passendorfera, JP XVI 178-183, znamy je dopiero z połowy XIX w.: wykonuję z Kaczkowskiego, porównywując z Szajnochy. Wobec tej nowopolsz-czyzny niespodzianie i niezrozumiale zjawia się zupełnie odosobnione, właśnie przez Grappina z Szarzyńskiego wydobyte zachowuje, i to nawet nie z r. 1601, jak on pisze, ale z XVI w., bo to z drugiej części utworów poety, wydanej z rękopisu. Obok tego podaje Grappin zestawienie 16 czasowników, od których znalazł typ -ywuje w dzisiejszej, bieżącej lekturze. Powtarzam je tu, bez przykładów, jako pożyteczny, choć oczywiście niezupełny dodatek do wykazu Passendorfera. Oto: prze-za-chowywuje, ob-darowywuje, od-dzialywuje, przy-gotowy-wuje, do-po-prze-wy-konywuje, wy-korzystywuje, za-mieszkiwuje, prze-myśliwuje, ofiar owy wuje, roz-pamiętywuje, do-po-przy-wy-równy-wuje, za-ry sowy wuje, przy-stosowywuje, o-strzeliwuje, przy-wiązywuje, od-żegnywuje. Dodam, że do wszystkich są też w używaniu formy na -uje, np. obdarowuje, z wyjątkiem tylko niemożliwych przemyśluje i ostrzeluje, znów dowodzących — o czym już pisałem.
Ale czy wobec tożsamości epoki powstania (nie mówiąc już o wyjątkowym XVI-wiecznym zachowywuje) -ywuje naprawdę powstało przez pomieszanie -ywa z -uje! Czy nie są to raczej dwa równoczesne typy regionalne? Już z Passendorferowych zestawień było widoczne, że -uje znamionowało sferę krakowską (zdaje się, też poznańską: Przybyszewski, do czego dodam kaliską Wielkopolankę Marię Dąbrowską z jej w Rozdrożu: wykazuje, wykorzystując, rozpamiętującej, opracowując obok jedynego przekonywająca), a -ywuje warszawską (Weyssenhoff, Daniłowski, Sieroszewski, Przesmycki...), która przecie nie mogła mieszać starszego -ywa z nie istniejącym u niej w tym typie -uje; jedyny w tym zestawieniu warszawiak z porównując — to Benni, a u lingwisty mogło to być świadome; z wahających się godny uwagi Żeromski, u którego wykonuje mogło być rodzime, z północy Małopolski, a częstsze dokonywują nabyte w Warszawie lub pod jej wpływem. Lwów i szersze kresy południowo-wschodnie mają oba typy.
Otóż to przeciwieństwo inteligenckiego małopol-sko-wielkopolskiego porównuje a mazowieckiego porównywuje zbyt ściśle odpowiada przeciwieństwu ludowego małopolsko-wielkopol-skiego typu nie tylko zapisuje zapisować, ale i podsłuchuje pod-słuchować z jednej strony, a mazowieckiego zapisywać podsłuchywać z drugiej (o czym pisałem w Sprawozdaniach PAU z marca 1931 (tutaj zob. wyżej s. 189 i n.), toż po francusku w "Bulletin" z tego roku, s. 34-35), by to mogło być przypadkowe. Pokazuje się, że w ściślejszej Polsce typ wykonywam wykonywać upodobnił się w całości do innego pierwotnego typu: pokazuję pokazować, na Mazowszu natomiast, gdzie się ten typ wykonywam wykonywać najpierw, już w XV w., narodził, przerobił on u czasowników niedokonanych z przedrostkiem wszystkie pierwotne -ować na -ywać, a w formach czasu teraźniejszego nawet przybrawszy -uję, zachował jednak -yw. Tak więc typ pokony-wuję pokonywać jest rezultatem pomieszania, ale nie pomieszania odmian tego samego słowa: pokonywam i pokonuję, raczej skrzyżowania się dwu różnych typów: pokazuję pokazować i wykonywam wykonywać: gdy w czasie teraźniejszym -uję zwyciężało nad -am, nie naruszyło zakorzenionego już w bezokoliczniku obu typów wielokrotnego -yw-.
Godzę się więc z Grappinem, że jakąś rolę grał tu i czynnik znaczeniowy. Cała ta rzecz wymaga jednak gruntownego, szczegółowego rozpatrzenia, które się musi zacząć od zebrania o wiele obfitszego, niż mamy, materiału gwarowego. Bo nie w tym jedynym wypadku stan i tendencje nowszego języka literackiego lepiej wyjaśni dialektologia niż historia.
A cóż robić praktycznie ? Czy godzić się spokojnie na równorzędne istnienie aż trzech sposobów tworzenia niedokonanych: do woli wykonywa, wykonuje lub wykonywuje! Oddziaływają, oddziałują lub oddziaływają? Rozpamiętywający, rozpamiętujący i roz-pamiętywujący? I to nie od wszystkich czasowników jednako? Czy to naprawdę nie za wielkie zamieszanie? Na to odpowiem.
Przede wszystkim przestać już popierać na co dzień typ wykonywa, uznać go za właściwy, ale tylko w języku uroczystym czy z lekka archaizującym. Temu typowi żadne nakazy życia nie uratują, a prowadzą tylko do form fałszywych, rażących tak z punktu widzenia historycznego, jak i dla ogólnego poczucia językowego, form takich, jak owe lwowskie sprzed wojny (np. przez Krczeka szerzone) wykazy-wa, a których znamienną próbkę ze słusznym wykrzyknikiem znów teraz cytuje Grappin z Brucknera: zapisywam! Ale w b. wschodniej Galicji nierzadkie są i przyjmywać, nawet potrzebywać.
Jakeśmy widzieli, nawet w warszawskim "Poradniku" łatwiej się już godzą z porównuje niż z porównywuje; dla mnie osobiście — jak powiedziałem — krótsza z tych postaci jest i naturalniejsza, i zgrabniejsza. Mimo to wcale nie mam pewności, czy większe ma ona widoki zwycięstwa. Bo to niezgrabne, ale wyraziste porównywuje jest wytworem tego Mazowsza, które swoje -ywać narzuciło w typie opisywać nie tylko całej Polsce kulturalnej, ale w północno-wschodniej Małopolsce (Sandomierskie) i północno-wschodniej Wielkopolsce także mowie ludowej. Skoro zaś tego dokonało dawniej, to cóż mówić o stosunkach dzisiejszych, kiedy te formy szerzy mazowiecka całej Polski stolica! A jednak coś by na to poradzić warto, byle tylko coś dającego się praktycznie ująć. Może by tak: -ywuje dopuszczalne jest obok -uje, z wyjątkiem jednak czasowników, w których by następowało po w? W takim razie uznane by były porównywuje, rozpamiętywujeale nie zachowywuje, ofiarowywuje, przerysowywuje..., a tylko zachowuje, przerysowuje itp. Bo że w szerzeniu się tej naturalnej w zasadzie formacji dochodzi nieraz do rażących przerostów, to nie ulega wątpliwości.