II. Studia wyrazowe - Póki i nim
1. Język Mickiewicza i współczesnych mu kresowców
Na pewną osobliwość składni póki, dopóki zwrócił uwagę Stanisław
Dobrzycki w swych spostrzeżeniach nad językiem Mickiewicza, PF VII 363-3641. Powiada mianowicie, że po póki Mickiewicz "czasem nie daje przeczenia (odwrotnie w języku ogóln.)", choć z samego jego materiału wynika, że nie "czasem", bo przykładów daje 4 na 4; zwraca przy tym uwagę na zupełnie obojętny i pospolity fakt, że zdanie poboczne może tu stać przed głównym, pomija zaś rzeczy ciekawe tak dla języka ogólnego, jak i dla Mickiewiczowskiego w szczególności, od którego tu zaczynam.
Przytaczam najpierw rzeczone przykłady w potrzebnej pełni, poprzedzając je nie znanym jeszcze autorowi najstarszym, z przekładu ody Horacego II 22, a kończąc nie uwzględnionymi przezeń: 1 póki bez nie i 3 nim zam. póki:
1) Napitków sobie opuchli nie skąpią. Pragnienie rośnie i dopóty gore, Dopóki z cielska bladego ustąpią
Wilgoci chore.
Przykład to tym godniejszy uwagi, że pozostał bez zmiany i w drugiej redakcji, choć zmieniła ona znaczną część przekładu: Napitków wzdęci puchliną nie skąpią, Łechce pragnienie i pragnienie gore, Dopóki z cielska bladego ustąpią Wilgoci chore.
2) Dopóki gwiazdy zejdą i dopóki We wsi kur pierwszy zapieje, Opowiem tobie, a ty dla nauki
Opowiesz innym me dzieje! (To lubię, ww. 61-64).
3) A poty będą trąbić bez spoczynku,
Póki się wszystko rycerstwo rozbudzi] (Grażyna, ww. 116).
4) ...dopóty w ciele muszę Potępioną włóczyć duszę, Nim kto z was, poddani moi,
Pożywi mię i napoi (Dziady II 228-231).
5) Wszyscy razem na duszy usiędziem, Póki z niej nieśmiertelność wydusim,
Póki ona czuć będzie, gryźć będziem (Dziady III 1, 478-480).
6) Ileż wymyśleć trzeba było spisków
Póki krwią Litwy, łzami Ukrainy I złotem Polski hojnie zakupiono
Wszystko, co mają Paryże, Londyny (Dziadów Ustęp, Przedmieścia stolicy,
ww. 28-29).
7) Spijcie spokojnie, jak zwierzęta głupie,
Nim was gniew pański jak myśliwiec spłoszy (Dziadów Ustęp,
Oleszkiewicz, w. 130)
8) Słudzy czekają, nim się pan Wojski ubierze (Pan Tadeusz, I 150).
9) Dano mi rozkaz zostać w Litwie instruktorem
W pułku tutejszym, nim się z mych ran nie wyleczę (Pan Tadeusz XI 444).
Przeciw tym 9 przykładom, tak czy owak nie zgadzającym się z poczuciem dzisiejszego języka kulturalnego, a z których 4 pochodzi z wileńskiej epoki Mickiewicza, mamy 4 póki "normalne", z wyjątkiem pierwszego późniejsze.
10) Dręcz się w czyśćcowej zagubię, Póki mąż jaki z tamecznego świata
Nie powie na cię choć: lubię (To lubię, ww. 110-112).
11) ...póki ich nie puszczę, Twój wiatr ich nie zgoni (Dziady III 2, 139)
12) ...patrz, aby nikt tędy nie chodził
I póki stąd nie wyjdę, nikt mi nie przeszkodził (Dziady III 3, 64-65).
13) Póki Cię moja złość w grobie nie schowa,
Cierpisz, jak sługa... (Rozmowa wieczorna, ww. 22-23). Oczywiście nieraz też używa Mickiewicz spójnika aż, np.
...poty was nie spuszczę, aż się pogodzicie (Pan Tadeusz IV 992, w. 22) normalnie też nim, np.
Siędziesz, nim muzyk tańce zapowiedział (Precz z moich oczu, w. 22).
Nim Wojski zaczął mówić, Gerwazy spór zgodził (Pan Tadeusz IV 768).
Ale pozwól, nim księgę tę Panu poświęcę,
Niech powiem... (Pan Tadeusz XII 223). Ze w tym utworze (To lubię) mamy raz użycie bez przeczenia, drugi raz z przeczeniem, to i dziś w Wileńszczyźnie możliwe; ani jedno, ani drugie nie razi np. pp. Haliny i Jana Safarewiczów*; przykłady będą jeszcze poniżej.
Ciekawsze są trzy inne wahania czy nieporadności. W przykładzie 2) spodziewaliśmy się albo: "dopóki gwiazdy (nie) zejdą... będę opowiadar, albo: "zanim gwiazdy zejdą... opowiem", w 5) "na duszy
Dawniejszego w polszczyźnie póki równoczesnego (o czym będzie niżej) Mickiewicz oczywiście używa normalnie, np. "Póki czujesz, że nie miałbyś zazdrości dla mnie lub dla drugich, poty jesteś zdrów" 372; tak samo co do normalnego ogólnikowo następczego nim, np. "położenie zbyt niewygodne, ale znajdźże wygodniejsze, nim z tego zerwiesz" 373. Zgodnego z językami ruskimi póki bezpośrednio następczego bez nie użył więc Mickiewicz tylko raz, za to odszkodował się, używając w tym znaczeniu nim, przeważnie bez przeczenia.
Z tomu V wypisałem dorywczo: póki nie 99 i 110, a nawet: "Zawady te dopóty nie znikną zupełnie, dopóki każdy z nas nie będzie w stanie oddać się więcej Towarzystwu]"* 98, też 103, wszystko z r. 1819.
Niezupełna zgodność poezji i prozy, zwłaszcza częstsze póki bez nie w poezji, tłumaczy się może bardziej bezpośrednim językiem poezji, po części może też późniejszością większości wyzyskanych tu listów.
Przyczyną braku nie przy następczym póki jest wpływ ruski. Ale nim przejdę do wyjaśnień, dam jeszcze trochę przykładów spoza Mickiewicza.
Bez przeczenia użył raz następczego dopokąd (co w tym wypadku nawet bez rymu równoznaczne z dopóki) Słowacki w młodzieńczej Dumie o Wacławie Rzewuskim (ww. 99-100): I razem bomb tysiąc zaryło się w stepy, Rozpękłe wrącymi ciskały czerepy I grzmiały, dopokąd piechoty czworokąt Nasz emir opasał konnicą,
ale już w tejże epoce "normalnie":
Dopóki światów nowych ludzie nie przeczuli,
Myśl nie śmiała biec skrajem przewróconej kuli (Do Michała Skibickiego,
w. 7-8)
po czym też stale:
...Zrazu był nieszparki
Lot, póki rycerz nie ruszył wędzidłem (Beniowski III 254-255).
Dopóki ludzie w nowych ducha siłach
Nie znajdą w sobie rycerstwa i śpiewu.
Dopóty ja mam prawo na mogiłach
Stanąć i śpiewać... (tamże VI 161-164).
Taj nie da z tą Laszką rady
Człowiek, póki się krwią nie spanoszyl (Sen srebrny Salomei 250-251).
Ale to raczej wyjątki; Słowacki stanowczo zdaje się przenosić aż, które np. w Balladynie znalazłem co najmniej3 4 razy, bez jednego póki:
...abyś nie ruszała
Pieczęci jego, ni kłódek u wieka,
Aż sam powróci (III 731-733).
Zwyczajem kraju jest...
... zawieszony miecz trzymać nad głową
Tajnego zbrodnia, aż będzie schwytanym
I da nam gardło (V 411-415; też IV 117 i 168). Podobnie:
Nie mów, że człowiek szczęśliwy — aż skona. (Podr. na Wsch. V 220). Dałem ją Sawie, by ją schował skrycie,
Aż mi ją przyjdzie na myśl oddać tobie (Beniowski IV 223-224). Te oczy ręką zasłonione Bożą Czasem pod ziemią idą złota żyłą,
Aż im się ciemne kurhany otworzą (Król-Duch I 201-203). ... króla, który przysięga... ... walczyć dopóty,
Aż więzień będzie rozkuty (Książę Niezłomny III 209-212). Wszystko jest w ręku ciemnego anioła,
Aż ciemność z światłością na wieki się zetrze (przekład Makbeta I 10-11;
też II 32)
Twoją córkę, a moją dziś miłosną brankę Chowam, skłonioną mojej potędze i woli,
Aż ją czas, uwiędniałą na licu, wyzwoli (przekład Iliady I 42-44)
Itp. Ta ogromna przewaga aż nie pochodzi z niechęci do póki w ogóle, bo w starszym znaczeniu równoczesności Słowacki często go używa, np.
Nie lepiej nam do miłej ojczyzny odpłynąć,
Póki mamy do rudla ludzi i do wiosła...? (przekład Iliady II 84-85). Dopóki każdy z was na koniu jeździ,
Nigdy się w jednym miejscu nie zagnieździ (Beniowski IV 263-264). nie widać też predylekcji do starszego póki czy nowszego dopóki.
Nigdzie wreszcie nie spotkałem pomieszania użycia póki i nim (o czym niżej), np. w ustępie o Czechu Hance:
Bo niektóre aż mają raczej znaczenie 'tak, że', np. Drzewa będą rozmawiać o tym w głuche noce, Aż straszna wieść urośnie (III 683).
Chciałbym, ażeby — nim mu parka Kloto Nić życia i badania starożytne Przetnie — ażeby mu zrobili rajem
Ten świat Kozacy jego dwaj — z nahajem! (Beniowski VII 365-368). Trzecim autorem XIX w., również z wileńskiego kręgu, w którego pierwszym okresie trafia się takie póki bez nie, jest Kraszewski: "Zadyszaliśmy się dobrze, póki na górną fossę dostair. Wspomnienia Odessy..., Wilno 1845, I 21; i tu znów wolelibyśmy zanim; "Póki się człowiek przyzwyczai, dopóki pozna, oswoi, czas się drogi traci". Interesa familijne, 1853, III 45. Ale już przedtem zupełnie normalnie: (Arystokracja) "dumnie brząkała o szable... aż póki i szabla, i ręka, co nią potrząsała, nie upadły w proch na zawsze". Obrazy z życia i z podróży, Wilno 1842, 111. — Także w wydanych przez niego w r. 1857 Pamiętnikach J. D. Ochockiego znajdujemy wyjątkowo: "Lizał się niemczysko przez tydzień, póki podniósł na nogi" I 208.
W Rzewuskiego Pamiątkach Soplicy znalazłem na s. 236 wydania (z rękopisu) BN synonim pokąd bez nie: "były... wyobrażenia obowiązków, a pokąd one się zatrą, nie ma nic rozpaczającego dla społeczeństwa".
Ani razu nie uderzyło mnie niewłaściwe użycie tych spójników w pamiętnikach współczesnego Mickiewiczowi Stanisława Morawskiego, Kilka lat młodości mojej w Wilnie (1818-1825), pisanych przed 1848, a starannie wydanych 1924. Jedynym odstępstwem byłoby póki użyte z rosyjska jako podczas gdy: "Kłócił się zawsze z żoną umyślnie, żeby miał pretekst opuszczenia jej i wyjścia do gabinetu, gdzie już dobrze ozłocony usłużny Grosmani czekał na niego i, ubrawszy się w szlafrok mężowski, stawał się jego socjuszem, póki sam Narbutt rozkosznych z Łobarzewską używał wczasów", s. 424. Zaznaczam, że różne inne regionalizmy wileńskie, jak kosztuje mu, uroda 'postawa' a też rusycyzmy, nie są tu rzadkością. A przecie w innym jego zbiorze pt. Szlachta-bracia (wyd. 1930) trafi się Wyjątkowo: "Kilka śmielszych głosów radziło ucieczkę do jutra, póki ['zanim'] kur zapieje", s. 66.
Później to oczywiście coraz rzadsze, ale przecie nawet u Elizy Orzeszkowej trafi się wyjątkowo: "Leoś ma obecnie tylko lat piętnaście, dopóki więc dorośnie i o udział swój w majątku dopomni się". Rodzina Brochwiczów (wyd. 1885) I 365; "póki [ją moją egzystencję] sobie w inny... sposób stanowczo urządzę, bardzo mi dobrze jest tak..." w liście z r. 1869, Pisma, PAL, XX 259. Zdanie: "musi on po jakiejś drabinie schodził, póki zeszedł aż tam, skąd już... diabeł jego nie wyciągnie". Pisma XIV 156 (W zimowy wieczór) może być świadomie zabarwione dialektycznie; wątpliwsze to w powiedzeniu: "niech jakich lat dwa albo i trzy poczeka, póki dziewczyna wzmocni się w sobie i pomądrzeje". XVI 120 (Nad Niemnem). Wyjątkowo będzie też u niej i dopóki nie zam. nim: "Muszę przynieść ztąd mleko, jaja i ptastwo, dopóki nie przebudzą się moi państwo". Na dnie sumienia, 1873, II 132, a nawet w najdojrzalszym okresie, w Pieśni przerwanej, dopóki bez nie zam. nim: "gdy gwiazda spada, trzeba tylko, dopóki zgaśnie, wymówić w myśli życzenie". Pisma XXII 189.