II. Studia wyrazowe - Póki i nim cz. 2
2. Regionalizm póki — póki nie
Powierzchowne zajrzenie do Lindego mogłoby spowodować przypuszczenie, że takie nie zaprzeczone póki jest archaizmem. Ma on mianowicie na następcze póki wszystkiego dwa przykłady z nie, oba z 2. poł. XVIII w.: "Każdy jest mniemany za niewinnego, póki winnym uznany nie będzie". Gaz. Nar. i: "Wypchnęła mię z domu z tym biletem i potąd mi się wracać nie kazała, póki go nie oddam". Teatr — a obok tego również dwa bez nie, oba ze Stryj kowskiego: "Sześci chłopów pilnowało, póki wyjdzie z łaźni książę" i: "Prosił ich, aby nie poddali zamku, pókiby on przyszedł im na odsiecz". Ale przykłady z jedynego pisarza XVI w., i to takiego, co, choć rdzenny Polak, mieszkał na Białorusi i pisał Kronikę polską... i wszystkiej Rusi, czytywał więc ruskie kroniki, to trochę za mało. Dla bystrości poczucia językowego u tego spolszczonego Niemca [Lindego] bardzo znamienne, że opatrzył je uwagą: "observes omissam negationem"-Miał on jednak więcej przykładów, tylko je gdzie indziej umieścił: pod poty: "Poty się człowiek w pięknej rzeczy kocha, póki piękniejszej nie ujrzy" (Skarga, niestety z wyd. Żywotów z 1780), a pod aż ze środka XVIII w. jeszcze dwa: "Poty po zmarłej żonie trwa w mężu tęsknota, Aż póki nie wyniosą jej z domu za wrota". Minasowicz 1755, j: "Odstąpić nie mieli, pókiby aż grobu nie wyzwolili". Ustrzycki, Krucyaty 1769 (1. wyd. 1707).
W tym położeniu zawód sprawia SW. Powtórzywszy przykłady Lindego (tylko spod póki) dodał wprawdzie z J. Żebrowskiego, XVII w. ważne: "Nienazywa się fałszywy umysł, poko rozsądek nie osądzi jedne rzecz za drugą", ale zupełnie pominął bardzo ciekawego Paska, choć go między swoimi źródłami cytuje! Cały zaś XIX wiek reprezentuje jeden przykład z młodzieńczego Mickiewicza, i to "nienormalny", tu podany na początku jako 2), z pominięciem nawet normalnego z tejże ballady!, według czego każdy korzystający z tego słownika cudzoziemiec musi takie użycie bez nie przyjąć jako normę kulturalnej nowej polszczyzny. Wobec tego nie dziwi w nim, że źle określa znaczenie tego spójnika — według niego synonimami mają być pokąd, tak długo jak i... nimi — i że tak pod póki, jak pod poko miesza dwa jego użycia: równoczesne i następcze.
Bardziej usprawiedliwione byłoby tu przypuszczenie rusycyzmu: przecie po rosyjsku mówi się normalnie: "podożdi, poka on pridiet", obok czego znacznie rzadziej trafia się przeczenie, np. u Tołstoja (z Wojny i pokoju): "cztob podożdał, poka umru"; "ja nie budu pokojna do tiech por, poka ty mnie dasz eto obieszczanije" — obok: "wzgląd etot i morszczinka na łbu... otczużdali Pjera, poka on nie priwyk k nim"; "nie żeniś do tiech por, poka ty nie skażesz sjebie, czto ty sdiełał wsje". Ciekawe, że P. Boyer i N. Speranski w swym doskonałym Manuel pour 1'etude de la langue russe, 1921, w objaśnieniu na s. 109—110 Tołstojowego "I do tiech por zliszsja, poka sama sjebia pogubisz", nie powstrzymali się od poprawnościowego pouczenia, że do tiech por, poka bez nie jest "usuel, mais moins correct que poka nie dans le meme sens"! Istotne warunki tego wahania (geograficzne?) nie są więc, zdaje się, znane. — Ale wracając do Mickiewicza, kto bliżej zna jego język, o wiele prędzej przypuści wileński (w szerszym znaczeniu) prowincjonalizm, oczywiście w związku z właściwością białoruską, ale poza wpływem literackiego języka rosyjskiego.
Że następcze póki bez nie obejmuje duży obszar północnoruski, dowodzi występowanie tej konstrukcji na dzisiejszych pn.-wsch. kresach zwartego obszaru polskiego. Przykłady mam: spod Rajgroda, na pn.-zach. od Augustowa, a więc z okolicy dziś niegranicznej językowo, ale niegdyś na pewno nie rdzennie polskiej:
A w sadeńku [też rusyzm] piękne drzewo, pócy z niego liść obleci,
przy czym Kolberg (Maz. V 263) niezbyt ściśle objaśnia pócy przez 'zanim', ze wsi Trzcianny w Białostockiem:
Półki wesele sporządzę,
swoje głoweńke natrudzę ("Wisła" XVI 64),
i spod Radzynia, więc z samego pogranicza językowego: z Lisiowólki powiedzenie "pók sie młoda ustroi, to sie stara nastoi" ("Wisła" XVIII 124), z Olszewnicy "ślub wzieni, pokil lew doleciar (ib. 536), gdzie treściowe to literackie 'zanim', ale formalnie póki (p. II B 1 a). Por. też "długo musiałem czekać, póki się ulżyło" u anonimowego Białorusa z pow. wilejskiego (Życiorysy włościan, 1937 = Wiejscy działacze społeczni II 343).
Historycznym dowodem jest polski przekład Statutu litewskiego z r. 1529, w którym, przy robieniu jego pełnego słownika (z wydania Działyńskiego, Zbiór praw litewskich, 1841) znalazłem 4 takie póki z nie, a aż 12 bez nie, np.: "poty, pokiby wojska naszego i rad naszych nie było rozpuszczono" II 10, "ma imienie to dzierżeć, poki się prawo miedzy niemi nie przetoczy" V 14..., ale: "ma być dzierżano w tej sumie, poki dzieci albo bliscy to odłożą!' VII 3, "poki to ma być odłożono, poki on wyzdrowieje" VIII 3, "zjeżdżać stąd ni mają, poki naukę od wojewody wezmą" VIII 4 itp.
W zasadzie to samo w południoworuskim (ukraińskim). Słowaf ukrajinśkoji mowy B. Hrinczenki, 1907, podaje ludowe "poty priała, poky j zdrimała", a pod aż z przekładu Ewangelii Kulisza i Polują "Probuwajte w hospodi, aż poky wyjdete zwidtila". Ale jedyny na następcze połączenie przykład u S. Smal-Stockiego i T. Gartnera, Grammatik der ruthenischen (ukrainischeri) Sprache, 1913, s. 446, brzmi: "B'yły doty, doky ne pryzriaw sia", a Bohdan Lepki jako jedyne dwie możliwości podał mi: "Zażd'y aż pryjdu" i "P'oky ne pry/du, ne rob'y to", co chyba w obu razach należy położyć na karb znanego, bardzo silnego na zachodzie tego języka wpływu polszczyzny.
W związku z tym nie ma tu wpływu odwrotnego: połączenia następczego przez póki bez nie nie zanotowałem u żadnego z tak licznych polskich pisarzy z kresów małoruskich.
Odwrotnością póki bez nie jest aż nie zam. aż, np. u Rodziewiczówny: "Chwilami jak martwy był, aż go cierpienie nie chwyciło" Dewajtis5 23.
A teraz jeszcze parę przykładów na następcze póki bez nie u pisarzy nie pochodzących z kresów pn.-wschodnich, ale uległych wpływowi rosyjskiemu.
Sztyrmer: "nieczekając póki jej drugi raz to samo powiedzą" ("Rocznik Literacki" Podbereskiego, Petersburg 1843, s. 93), "a póki wieczerzę przyniosą, pogawędzim sobie" wolelibyśmy: "będziemy sobie gawędzić" (Powieści nieboszczyka Pantofla2, Petersburg 1860, I 150) — obok: "nie wypuszczę was z domu, póki mi z niemi [czarnymi oczyma] ślubu nie dacie" (ib.). Korzeniowski, Dzieła VI 112 (Krewni): "podnoszenie się stopniowe z urzędu na urząd, póki kiedyś, pod koniec życia, dojdziecie do tego, coś zamierzył". M. Trybulski, Kury [hodował w centralnej Rosji], Warszawa 1925, s. 253: "Jeden z nich będzie nadal funkcjonował, póki drugi doprowadzimy do porządku".
Chyba bez takich wpływów trafia się to u Krasińskiego, którego tak tu, jak i niżej cytuję według wydania jubileuszowego, korzystając ze s. 437 mechanicznej zresztą pracy S. Siedleskiego w PF VIII Materiały do badań nad językiem Z. Krasińskiego. Wykaz ten odsyła do dwu miejsc, obu z Agay-Hana: On "czekał długo, póki padną wszyscy rówiennicy około niego, póki nie zostanie na stepach... nikogo" II 471, "poczekam odrobinę jeszcze, póki przyjdzie zwycięzca" II 525. Na odwrót zaś mamy tu cały szereg aż nie: "jeżdżąc po kraju z trzema nahajkami u siodła, aż go nie złapała partya Czartoryskich" I 405, "jechałem dalej w pustyni... aż nie przybyłem do Hieruzalem" II 407 (oba z Panie Kochanku), "Wśród takich rozmów... przepędzili... dzień cały, aż wieczór nie nadszedł" II 83 (Władysław Herman), "Były śród świata anielskim przykładem, Aż nie wywalczą straszną walkę w grobie" V 8 (Psalm wiary), "niewiem, gdzie jechać, aż od niej nie przyjdzie decyzya" Listy do Cieszkowskiego I 155, r. 1845. Niestety nie wiemy, jak częste są u autora normalne aż i póki nie; tylko z sumienności zestawień przez Siedleskiego odstępstw można wnosić, że u tak wyjątkowo płodnego pisarza przypadków na te spójniki jest o wiele więcej.
Poza Krasińskim przykład na aż nie mam tylko jeden, ze s. 16 Norwida Reszty wierszy odszukanych... a dotąd nie drukowanych (przez Przesmyckiego, 1933):
To zaś dopóty trwa, aż powieść druga Na końcu onej uczty nie zaświeci,
wyraźnie pod wpływem póki nie, oczekiwanego odpowiednika dopóty. Ale w tymże wierszu Salem na s. 12:
I radbym poty strun motał promieniem, Ażby się tęcze na niebo wywiały.
Osobno trzeba postawić pozornie takie same póki bez nie w przekładzie Odysei J. W i 111 i n a, bo tu nie jest ono ani regionalizmem, ani wpływem rosyjskim, ale na wskroś sztuczną manierą. Trafia się wprawdzie u niego normalne:
... sierdził się nad nim, dopóki
Bogom podobien Odyssej, na ruń Itaki nie wrócił (VI 348-349);
... do krwi jej nie dam się zbliżyć,
Aż póki duch Tejrezjasza mi nie odpowie (XI 97),
ale częściej:
... na gęsto troczonej tratwie ma znosić katusze, Aż póki zato w dwudziesty dzień do Scheryji zawinie (V 35); ... i szedł, póki uirzał Samąż królowę Aretę (VII 159);
Więc my się wszyscy dziwujem i pytaniami go dreczym. Aż póki począł powiadać — choć późno — druhów niedolę (X 262); Juści-żem w jego rozkosznie sobie spoczywał, Póki odnialo, i Eos na złotym stolcu zasiadła (XIV 559); Siedź cicho, serce ty moje, wszak rzeczy bardziej sobacze
...... zniosłoś, póki przebiegły
Fortel cię wywiódł z jaskini (XX 22-23).
Tak samo dziwaczne w tym znaczeniu poty: