II. Studia wyrazowe - Póki i nim cz. 4
3)Następczość ogólnikową (dalej: nast. og.), tj. nie wchodzącą w zagadnienie, czy jedna czynność następuje po drugiej bezpośrednio, czy też jest między nimi czasowa przerwa; z natury rzeczy w zdaniu nadrzędnym czasownik jest dokonany. Dziś wyraża się to przez nim lub zanim, jeśli w zdaniu nadrzędnym nie ma przysłówka stopnia wyższego, przez niż, jeśli ten przysłówek występuje, np.: "Nim się zorientował w położeniu, już przeciwnika nie było", ale "zniknął prędzej, niż się przeciwnik zorientował"; w dawniejszej polszczyźnie było tylko niż, niżli, w najnowszej także po przysłówku stopnia wyższego trafia się nim.
Ciekawym przykładem pozornego odstępstwa od tego ujęcia są następujące dwa zdania: "Maria Teresa długo zwlekała, zanim przystąpiła do tego aktu" — cytuje z historyka Henryka Szmitta (z r. 1846) S. Wasylewski w Historiach lwowskich (1921) 107, a sam pisze: "... dowiecie się nieraz o ludziach, którzy w «Dzienniku Literackim» wyżywali swą młodość bujną i błąkali się długo, nim wreszcie sami siebie odnaleźli" 143. Bez długo i z małą zmianą stylistyczną mielibyśmy mniej więcej: "Maria Teresa zwlekała, póki pod wpływem okoliczności nie przystąpiła do tego aktu" i "ci ludzie błąkali się, błąkali, aż (= póki nie) się wreszcie odnaleźli"; byłyby to normalne okazy typu 2., nast. bezp. Zaakcentowanie długości zwlekania czy błąkania się zatarło wyrazistość granicy od następujących po nich stanów, to zaś pociągnęło za sobą spójnik nim, ale nie mogło zmienić niedokonaności czasownika na dokonaność, chyba gdyby się użyło dość rzadkich i raczej familiarnych form: nazwlekala, nabląkali się. Takie przejściowe wypadki nieraz się oczywiście w żywym języku trafiają, ale często rażą; tym razem jednak nie rażą zupełnie.
Innego rodzaju ogólnikowość następstwa, znacznie rzadszą, mamy w zdaniach typu: "[rasa], która zamieszkiwała Indie, zanim Aryjczycy przyszli tu poprzez góry pn.-zachodnie" W. Dynowska, tłumaczka książki P. Bruntona Ścieżkami jogów, 1939, s. 100. Czynność uprzednia trwa tu nadal mimo pojawienia się następczej, ale nie zwraca się już na nią uwagi.
Niedostateczne rozróżnianie tak w teorii, jak zwłaszcza w praktyce tych trzech różnych rodzajów czasowości pochodzi z jednej strony ftad, że między 1. a 2. może nie być różnicy formalnej (jeśli raz Jest negatywna), z drugiej, z powodu faktycznego nierozróżniania przez niektórych Polaków 2. od 3. Widzieliśmy, że Mickiewicz nie był na tym punkcie zbyt wrażliwy: nawet uznanemu na początku
przykładowi 12. p^niie poprawną dokonaność czasownika r. ^azkodził, która co prawda mało razi, czy to z powodu równorzędnego z nim niedokonanego chodził, czy też z powodu rymowania właśnie z nim. Trzeba jednak w ogóle zaznaczyć, że w poezji, zwłaszcza w poezji od dziecka nam znanej i uznanej za znakomitą, szykowe odstępstwa nie rażą, nawet się podobają. A jednak u Słowackiego tego braku subtelności nie zauważyłem ani razu, z rzadka tylko, ¦>. u Kraszewskiego. Czyżby może była to właściwość nie Mickiewiczowa, ale szersza, regionalna? Niezależnie jednak od tego regionalizmu nieraz się spotykamy brmalnym nierozróżnianiem następstwa bezpośredniego od ogólowego. Nie idzie mi przy tym o gramatyków i słownikarzy: ci mogą /et sami precyzyjnie mówić, tylko nie udało im się rzeczy porządnie Iniować9. Ważniejsze jest mieszanie tych pojęć przez dość licznych rzy, czasem nawet przez dobrych stylistów. Z dawnych znamienni Kochanowski i Pasek, używający póki w obu omawianych tu zeniach; przykłady w części historycznej. A gdy się tylko od I w. zamiast dawniejszych niż, niżli upowszechniły nim i zanim, zaczyna się trafiać obejmowanie przez nie także roli spójnika średnio następczego.
już najdawniejszy u Lindego przykład na zanim, ze staniwskiego Teatru Polskiego: "Zanim innego dostanę, będę go ła", ma znaczenie póki nie. C. Godebski, Grenadier fdozof, . 33: "Widziałem niegdyś nasze wsie i miasta, roiące się temi ami nieba, nim znowu inni, co się bydź mienią posłańcami
>cz wymienionych wyżej polskich przykładów przytoczę tu jeszcze Slowar i, określający ukr. zaky jako ros. poka, gdy w rzeczywistości tak nim, jak mim zaky są odpowiednikami ros. prieżdie czem. A Smal-Stocki i Gartner, iją spójniki wyłącznie alfabetycznie, wskutek czego oddzielnie dają zakym, e nim. Zob. też niżej, s. 63, o innych słownikach ukraińskich i słowackich, 'póki' zam. 'nim' trafia się i po serbsko-chorwacku. Przynajmniej w Rjeć-Dwiańskiej Akademii II 591 b pomiędzy przykładami na bezp.-nast. dokle, gorii aaa) zaraz po "Nikome dvor ne otvoraj, dokle ja dodem iz lova" Budmani z tychże Wukowych pieśni ludowych "Dokle tvoji Kotarani :be Turci pugubiti", nie orientując się, że normalnie spodziewałoby się tu prije nego 'zanim'.
rozumu, nie wygnali pierwszych"; s. 73: "zawsze byliśmy z sobą, nim rodzice nasi nie wskazali każdemu z nas innego stanu". Urodzony jeszcze w XVIII w., Korzeniowski na ogół tych spójników nie miesza, trafia mu się to jednak: "Wiadomo, co się wówczas działo we wszystkich głowach na wszystkich krańcach Europy, nim je ostatnie wypadki trochę wytrzeźwiły" Dzieła II 366; "Widać oczekiwała tam, nim jej wydobędą rzeczy" VII 445. Krasiński: "nie puszczę cię, nim mi hasło powiesz"II 146 (Władysław Herman), "twarzy ludziom nie ukaże, nim zabije przynajmniej barona" III 65 (Nie-Boska), "nie wypuścił... nim odpowiedział na jego żądanie" III 332 (Irydion) obok; "nie ustanę, nim występnej duszy mu nie wydrą" I 199 (Grób rodziny R.), "został... oddalony od zgiełku świata, nim burza nie przeminie" V 355 (Nie-Boska), "nie może popłynąć w Panu, nim się ludzkość nie poprawi" Listy do Cieszkowskiego I 57 z r. 1843; — a więc 3 razy bez nie, 3 razy z nie. I. Chodźko (cytaty wg wileńskiego wydania Obrazów litewskich z r. 1903): "zabraniam ci wszelkich... kroków, do czasu nim ... ci moich nie ziszczę uręczeń" 81; "nie wypuszczę, nim nie będę wiedział o wszystkiem" 197; też 193, 517. M. Wiszniewski, Historia literatury polskiej V (1843) 182: "system feudalny i władza monar-chiczna zaczyna się na Litwie zamieniać na monarchią..., nim się Litwa nie zmieniła... na rzeczpospolitą szlachecką pod Okielnikami Sapiehów rozsiekawszy". Ludwika Śniadecka-Sadykowa, list z 1855: "Potem zaczął gadać o Sadyku... o firmanie, zalecając Levy, żeby nie wyjeżdżał nim go nie otrzyma" (M. Czapska, L. Śniadecka, 1938, s. 264). Orzeszkowa, Pompalińscy (1876) 189: "oczekującą zanim lokaje... przyniosą jej". M. Rodziewiczówna, Dewajtis5 28: "Nie umrę, nim ty ich wszystkich nie pospłacasz". Stosław Laguna, Pisma (1890) 222: "niektóre niwy zaś przez długie lata leżą odłogiem, zanim dzielny pracownik nie pożałuje dla nich znoju". Wyspiański, Klątwa 79: "młoda, nie oczekując, nim do niej się zbliży, odchodzi". J. Weyssenhoff, Soból i panna 162: "Wystrzegano się jednak «przestąpienia» leżącej pokotem zwierzyny, zanim nie zostanie otrąbioną". W. Sieroszewski (Małżeństwo). Być albo nie być (1909): "Przeszedł się wzburzony kilkakroć po celi zanim go nie wstrzymał ból w odnowionej ranie" (niezręcznie; lepiej by było: ale go wstrzymał) 193; "Zaremba stanowił już... niczego nie żądać, zam