Pawęż i jej synonimy cz. 2
Takim stał się dopiero w w. XVI, używany też często przenośnie: tak np. ten sam "Clipeus spiritualis" tłumaczono to Szczyt duszny (rp.), to Tarcza duchowna (1533?), p. Hanusz R. XI 47. Toż widać u Lindego z przykładów z Reja: "Bog jest ratunek nasz i tarcz nasza" i Kochanowskiego: "Dawni ludzie z sobą uprzejmie, nie za tarczą żyli"; por. też u Kochanowskiego w psalmie 91: "Stateczność jego tarcz i puklerz mocny". Postaci ma on dwie: tarcza i tarcz, zawsze z a. pochylonym. U Mączyńskiego: caetra — tarciczka [połączenie tego wyrazu, pochodzącego od imiesłowu tarty, z tarczą przez etymologię ludową] Hispańska; clypeus uel clypeum — tarcza; parma — tarcza niewielka pdweska żelazem obita, drapska paweskd; parmularius — paweźnik; parmatus — który pdwezę nosi, vpdwęźiony; pelta — mała tarcica [jw.] na poły okrągła; scutum — tarcza, pdwezd i na tarcz wziąć; scutulum — tarcziczkd [! jw.], pdwezkd; scutatus — paweźnik, tarcznik, który zwłaszcza tarczą nosi; scutarius subst. — tarcznik, który tarczą czini; scutarius adiect. — co ku tarczy należy, tarczenny, paweźniczy, fabrica scutaria— wdrstat tar cenny [!]; scutulatus — na xtałt tarczy vcziniony. Leop.1 obok częstszych pdweźnikow miewa też tarczownikow, w Leop.3, usuwanych, przynajmniej I Par. 18, 17 czytamy w Leop.1 "nad woyski Strzelców y Tarczownikow", w Leop.3 zaś pdweźnikow. Na tarcznikach Wujka, np. III Reg. 14, 28, bodaj się ta formacja kończy, natomiast sama tarcza, poetycko też tarcz, utrzymała się do dziś jako jedyna żywa i w najrozmaitszych znaczeniach: tarczy wojennej i herbowej, zasłony i obrony, celu do strzelania, różnych rzeczy płaskookrągłych w przyrodzie, technice itp.
Czemu ten wyraz zawdzięcza bezwzględne zwycięstwo nad tylu konkurentami? Głównie najwcześniejszemu pojawieniu się w chwili szerzącego się różnicowania znaczenia szczytu, ale także jakby rodzimemu brzmieniu i może kojarzeniu z płaską tarcicą, gdy tymczasem wahający się formalnie buklerz — puklerz miał raczej specjalne znaczenie przedmiotu wypukłego. Późniejszą obco brzmiącą pawezę zaczęto "polszczyć" dopiero w XVI w.
Równie stary, ale o wiele rzadszy jest w średniowieczu puklerz. Tj., równie stary jest tylko w odosobnionej i raz jedyny użytej postaci buklerz: "buklerze seżże ogniem" FI. 45, 9, bo w Puł., również tylko w tym miejscu, brzmi już puklerze, gdy oba rękopisy zresztą używają tylko szczytu, np. 5, 15, 34, 2, 75, 3. Poza tym Sł. stp. ma 5 przykładów puklerza, mianowicie: 1428 PF I 496, 1460 ib. V 13, 1471 MPKJ V 44 i 64 jako 'pelta' czy 'scutum' i jako równoważnik szczytu MPKJ V 102; znaczeniowa geneza jasno wychodzi z wyrazu pukiel, który W Sł. stp. występuje jako 'wypukła ozdoba, guz' na oprawie książek ("missale magnum... cum argenteis clausuris et pukle deauratis", 1455 MMAe XIII 414 i 1481 ib. 515), pasa, rękojeści miecza czy bata {"pukle argentee", "z puklami margaritarum", 1494 SKHS VIII s. CLX i CLXI), a którego ciekawe znaczeniowe wahanie widoczne w mamo-trekcie kaliskim z r. 1471 (MPKJ V): 2 razy (44 i 50) pukle występują jako 'peltae', 1 raz (64) puklerze jako 'scuta', gdy mamotrekt lubiński (44 i 102) ma: peltas — puklerzów, scutum — puklerz a. szczyt; wreszcie mamy: umbo - puklerzewy guz c. 1500 Erz 83. Wszystko to, w związku z inną definicją 'umbo': "pukiel in clipei medietate, obartlowy" 'obracalny' Cel Sł. 12, mniej więcej = "pukiel in medio clipei a. obarteF ex. XV Zab. 530, pokazuje, że puklerz to była pierwotnie tarcza (okrągła) z puklem 'guzem' w środku; p. jeszcze s. 343. Dla tego specjalnego znaczenia nie mógł puklerz konkurować z tarczą w epoce przejmowania przez nią różnych znaczeń szczytu, a później utrzymał się jako wyraz poboczny tylko w znaczeniu wojennym, nie nabywając znaczeń 'herbu', 'celu do strzelania' itp.
Wyraz to niemiecki :w niemieckim tekście FI. stale pokeler; może za pośrednictwem czeskim, por. "puklef m. = scuta...; z nem. buckelaere (to z franc. bouclier)" V. Flajśhans, Klaret a jeho druźina. Sv. 2. Teksty glossovane (3. ćwierć XIV w.), Praga 1928, s. 421.
Sam wyraz pukiel, pochodzenia niemieckiego, co się też odbiło na wahaniu między b- a p-, zachował powyższe znaczenie aż do poł. XVIII w. (Chmielowskiego Nowe Ateny); od początku kojarzyło się ono z wypukłością, wyrazem znanym w tej chyba czeskiej formie od XV w., na co Sł. stp. ma 2 przykłady, co prawda tylko w anatomicznym znaczeniu: wnętrzności wypukłe 1466 R. XXII 15 i hermosus — wypukły c. 1500 Erz 126. Znaczenie pukla, dziś jedyne, najdawniej zapisane u Lindego z Morsztyna, a więc z poł. XVII w.:
Ciebie włos krótki, choć pukli nie robi, Lepiej ozdobi.
Linde notuje puklerz wyłącznie z Naruszewicza, choć w XVI w. zna go i Kochanowski (Stateczność iego tarcz i puklerz mocny", ps. 91) i Wujek: "Sześć set syklów złota dał na blachy tarcze iedney. Y trzy sta puklerzów ze złota doświadczonego: trzy sta grzywien złota ieden puklerz okrywało" III Reg. 10, 17. Nie ma go Mączyński, ale ma Knapiusz: Puklerz, pdiż, clypeus, tłumacząc dalej łac. testudo ex clypeis sklep z puklerzów, pokrycie puklerzdne i: Puklerznik, co robi puklerze lub noszący puklerz. Też u R. S[uszyckiego], Świat górny albo Pieśni nabożnych część trzecia, 1700, gdy w pierwszym niebie sława na "szpalerach" haftuje dzieje Jana III, na stronach F4 b — LI a 2 razy występuje puklerz, mianowicie:
Nadchodzi puklerz, w którym wyrażony Wszytek Wideński boy Minerwy sztuką (s. 12 b)
i F4 b, 4 razy tarcza lub tarcz, 1 raz pdiż, 2 razy kdłkan; bliższy więc był poecie puklerz niż pawęza.
SW dopełnił historię puklerza cytatami z Kochanowskiego, Wujka, Twardowskiego, Dmochowskiego, Brodzińskiego, Ujejskiego, mimo to jednak trudno określić, kiedy przestał on być wyrazem życia codziennego, gdzie monopol uzyskała tarcza, a stał się literackim. Prawdopodobnie stało się to z zanikiem tego przedmiotu w życiu codziennym.
Średnio- i XVI-wieczna paweza czy nowa pawęż nie miały w słownikach szczęścia; L. wyraźne pawezy i paweźników przepisywał jako pawęże i pawężników, co oczywiście powtarza SW; Bruckner w Sł. et. ze zwykłym niedbalstwem napisał: "Pawęża, paweza, 'tarcza', w 16. i 17. wieku [jakby już wtedy istniała forma pawęża z włoskiego pavese od nazwy Pawji, przez czeskie; nosówka nasz zwykły dodatek przed syczącą [o tym niżej];paii (jakiego rodzaju?), w tymże znaczeniu, z węg. paizs, a to znowu z pavese; paweźnik [mylnie zam. paweźnik], r. 1500, 'giermek'"; Szober, Słownik ortoepiczny, Warszawa 1936-1937, pisze tylko: ,fawęż ta = tarcza; dlp. tej pawęży. Por. Pawąz." odsyła więc do wyrazu i rodzimym pochodzeniem, i znaczeniem zupełnie różnego.
Najdawniejszy przykład pawezy jest dopiero z r. 1466: są to glosy: "egidę pateszamy" i "parmis pawezamy" R. XXII 25. Potem idzie do r. 1502 z różnych stron Polski 8 innych, z których niewątpliwie wynika i rodzaj żeński: pavesza 1474 StPPP VII nr 676, i późnego zapożyczenia dowodzące z: "ąuatuor clipeos a. pawezi" 1479 KodPol. IV 163, "duos clipeos a. pawezy", 1488 AGZ XVII 249; ze słownika c. 1500 Erz. 63 widoczne znane nam już znaczeniowe mieszanie się ze szczytem i tarczą, a nawet wahanie między znaczeniem 'tarcza' a 'guz na tarczy': "clipeus, ein schilt, et proprie peditum, pavezą vi. sczyth; vmbo, paveza albo tharczą vel na tharczy gvsz". Tamże: "scutiger i. gerens scutum, eyn schiltknecht pąvesznyk", co ze względu na stałe aż do XVII w. w pawezie czy pdwęzie z musi być pdwęźnikiem. Ani jeden z tych przykładów nie pochodzi z ciągłego tekstu polskiego.
Dopiero w Statutach opatowieckich według rpu Stradomskiego z r. 1503 czytamy: "Kto sie mieni ślachcicem być... ma służyć w kabacie, w plechu z pawezą i w łapce" 'szyszaku' AKPr. III 438; ts. w rp. dzikowskim in. XVI. W odpisie rpu Wiślicja z lat 1540-1545 Lelewel (lub jego drukarz), Księgi ustaw polskich i mazowieckich, 1824, s. 166, odczytał s prowczą, w notce dodając z rpu świętojerskiego z poł. XVI s pawęzą; czy to ę nie jest, za Lindem, jego złudzeniem?
W połowie XVI w. paweza. jest w literaturze częsta. Leop.1 (1561) ma III Reg. 10, 17 "Sześć set łotow złotha dał na blachę do iedney tarczy. Sprawił tesz trzysta Pdwez okrągłych z próbowanego złota: każda Paweza trzystha Min albo grzywien złota ważyła"; I Par. 18, 17 jest: "nad woyski Strzelców y Tarczownikow''''; II Reg. 15, 18: "Huffiki strzelców y pdweźnikow", gdy Leop.3 (1577) w obu tych miejscach jest pdweźnikow. Materiał Mączyńskiego (1564), gdzie obok 8 -ez- czy -eź-jest 1 -ęź- vpdwęźiony p. s. 336. Natomiast Wujek wyrazu tego zdaje się nie lubić: III Reg. 10, 17 ma 1 raz tarczę, 2 razy puklerz, I Par. 18, 17: "nad vfcami Cerethy i Phelety", II Reg. 15,18: "roty Cerety y Phelethy".
Linde z pdweźnikow Leop. i z pdwezki Mącz. robi pawężników i pawęzkę z nie istniejącymi jeszcze u nich ę i z jeszcze późniejszym i; podobnie w cytacie z Petrycego Pol. 1605 zmienia "pieszych obciążonych pdwęzdmF na "pieszy żołnierz obciążony pawężą". To i uważa za tak niewzruszone, że nawet formę ac. pl. pawęzy, zachowaną z Bielskiego (1597) w przedruku r. 1764, przerabia na pawęże; ts. pdwęzdmi z Kromera — Błażewskiego, zachowane w tymże przedruku, zmienia na pawężami (co w 2. wyd. L., w ogóle przecie starannym, wyszło dalej jako powężamil).