Pawęż i jej synonimy cz. 4
Również w XVI w. mamy z -r- wyłącznie pochodne: 1. piękroszka (w Sł. et. Brucknera mylnie piękrostka) w trzech znaczeniach: u Mączyńskiego — czego znajomość zawdzięczamy nieocenionemu Lindemu —
a) bulla, "to yest yaka iszcząca rzeć miedzi piękroszkdmi panieńskiemi", z czym w związku: "pellacia piękroszki słów pod któremi zdrada leży",
b) cosmeta: "smukarz, który panie prziochędoża, piękroszkd", co poprąwnościowiec Knapski uznał tylko za rodzaj żeński: "Piękrzyćiel, zdobićiel, vbieracz, smukarz (piękroszka femina)", c) u Knapskiego synonim do piękuchny. 2. piękrzyćiel. 3. piękrzydło 'przyprawa do piękrzenia służąca' Kn. Różnorodność znaczeń piękroszki nie przemawia za codziennością tego wyrazu; łączy się on ze średniowiecznym piękraniem, którego ostatni przykład daje Linde z Leopolity, 1561: "panny... vpiękrawszy sie... do łożnice krolewskiey przechodziły" (Ester 2, 13), co u Lindego: "upiękrzawszy się do łożnicy"! Toteż Knapski piękroszkę prawdopodobnie powtarza papierowo za Mączyń-skim. Poza tym u L. już tylko od Skargi po koniec XVIII w. liczne piękrzyć, upiękrzony..., stale pisane przez rz; Bruckner mówi też o XVII-wiecznym pięchrzyć i XVIII-wiecznej pisowni przez sz, nawet jednak jeszcze przez samego Lindego nie używanej. Jak upięknić dopiero w XVIII w., tak adideacja rz do komparatywnego -sz- w XIX występuje, w 2. wydaniu L. niestety też do dawnych wprowadzona cytatów.
Ale i na piękn- mamy w Sł. stp. zaledwie parę przykładów: l)"crassa pąknoscz species" 1434 R. XXIV 349, "w pyąknosczyach signis" 1466 R. XXII 20, 2) "dzeczótko p$kne" Gn. 5a, "dzeuicza barszo p$kna" ib., "gymcy clouek gest p$knegsy" Gn. gl. 70 b, wreszcie "pulcritudinis pyakney czudno(sczy)" PF IV 748.
Na piękny jest w Sł. stp. tylko 1 przykład*: "Dzeczótko welmy pyekne" ca 1420 Vrtel 171 (Pieśń o Dorocie). L. nie ma ani jednego, chociaż w XVI w. są: Leopolita1: piękna Gen. 12 A6 ra obok piękna Gen. 24 B3 vb, piękność Gen. 26 B5 ra, piękny Gen. 39 B6 vb; Postny obiad 1653 (Bibl. Pisarzów Pol. nr 60) piękny 19, gdy 32: piękna taka ogonka, piękniejsza racya; R. Suszycki, Pieśni nabożne, 1697, III E 4a piękny i piękność, ale R3a piękna, piękność obok piękność. Po Lindem w "Momusie" Żółkowskiego II (1824) 64: piękna żona. Dla Brucknera, tyle razy powtarzającego, że gwary nic nie wyjaśniają, same potrzebując wyjaśnienia, powinien to być wystarczający powód do uznania tu nosówki za pierwotną; sam też mówi, że czeskie ie wskazywałoby na pierwotne ę, zresztą fałszywie, bo z *pękn- byłoby po czesku *pakny (np. sięgać - sahati, ciągnąć - tdhnouti itp.). Dlaczego mimo to, albo też zamiast e, o którym ani wspomni, popiera dawną etymologię z e? Chyba dlatego, że tu się nasuwa związek z piekę, piecza, a tam nie nasuwało mu się nic, wolał więc etymologię kulawą niż żadną; ale czy to postępowanie naukowe? Ciekawe też, że zupełnie pomija, nie mówię już nierzadkie inteligenckie piękny, bo rzeczy nie zapisanych nie uznaje, ale ludowe piękny, którego tyle przykładów ma w przecenianym przez siebie Słowniku gwar polskich Karłowicza, a którego pochylone e znów wskazuje na pierwotne e, nie e Przejdźmyż do gwar.
Forma piękny jest pn.-polska: pomorska, mazowiecka i pn.-zach.--wielkopolska. Dla Pomorza mam co prawda tylko jedno źródło: Slotinzisches Wórterbuch Lorentza, ale też z całej tej dzielnicy nie mam przykładu bez nosówki. Mazowieckie pśeijkńe znam z Warmii, Nitsch Teksty 211, piękniuchny z Mazurów pruskich (pow. łecki) SGP, pśąknd jyfcdk z Kurpiów, co też potwierdza H. Friedrich, Studia nad nosowością w gwarach Mazowsza, dający ten wyraz, przymiotnik lub przysłówek, z pięciu wsi między Narwią a Wkrą: Zabrodzie pow. ostrołęcki s. 34, Przysowy pow. przasnyski s. 100, Karniewo pow. makowski 103, Windyki pow. mławski 124 i Gogole Wielkie pow. ciechanowski 131; szkoda, że nie nasunął mu się w rozmowach ani tekstach w żadnej wsi na lewym brzegu Wisły. Dalej na pn.-wsch. daje SGP pianknie z Jagodnego w pow. łukowskim i pięknusie, piękneńkie spod Krzeszowa nad dolnym Sanem. Do tej grupy dołącza się ze Studzianek na wschód od Kraśnika (Lubelskie) z pieśni pinknie rozkwitała "Wisła" XVI 707 obok przysłowiowego "w pięknem ciele cnoty niewiele" ib. 692. Dwa ostatnie punkty to teren pd.-wschodniej ekspansji Mazowsza.
Inne w SGP przykłady z nosówką są wszystkie podejrzane:
O Woycickim nie ma co mówić; Łoś ma wprawdzie w słowniczku swej Gwary opoczyńskiej R. XI 187 na piękne 'do czysta', ale to pozycja słownikowo-znaczeniowa, gdy w fonetyce, ib. 161, między wyrazami, w których "zam. ę stoi e" daje pekny i pikny, czego do wydanego przez siebie samego tomu SGP nie wciągnął; z Ciszewskiego Krakowiaków pewniejsze jest na piękne niż uroczyste "najprzód będą drzewa owocowe piękności"; dla Kiel. I 157, od Siewierza, pięknie wystarczy przytoczyć, że w tejże piosnce są nosówki w "myślę tak, że się mamy rozestać"; pieśni śląskie Rogiera podane są w zasadzie pisownią literacką; "bo mią piąknie zniscy". Zb. V 205 z podbeskidzkiej Skawicy jest podejrzane, bo w tymże tekście mamy np. powiąż 'powiózł' i prąbowdł sią ze wszystkimi trzema nosówkami niewiarygodnymi, a u tegoż autora z sąsiedniej Skawy piękny 250 i pięknie 252; za podejrzane uważam nawet Malinowskiego piękndu z Brzeżec pod Koźlem w jego Studiach śląskich R. IX 282, bo w tymże opowiadaniu, pośmiertnie wydanym w Materiałach Antr.-Arch. i Etnograficznych V 116 — -118, obok s ty pękny pańicę i pęknąu trduva (nom.) jest też pekndu i jeszcze 10 razy forma bez nosowości, zapisana rozmaicie, przez e, e, ije lub i, z całości zaś widać, że zapisujący nie mógł zdążyć za opowiadaczem i mieszał systemy, wskutek czego po dziesięciu latach, nawet czerpiąc do swych Studiów z własnego rękopisu, mógł nie być wszystkiego pewnym. Do tych przykładów z SGP, omówionych tu szczegółowo dla pokazania raz jeszcze jego materiału i metody, dodam dziwne pionkny z Wiślicy w pow. pińczowskim, zupełnie odosobnione w nieszczególnym i tak tekście w "Wiśle" XI 266 (indywidualne?, błąd druku?).
Dziwny jest rozkład tych form w Wielkopolsce. Wg danych dostarczonych mi przez A. Tomaszewskiego pyr/kny zajmuje północ i zachód tej dzielnicy, tak mianowicie zapisał on w 17 miejscowościach po linię: Dziekanowice gnieźnieńskie, Kicin na pn.-wsch. od Poznania, Bnin i Brodnica na pn. od Śremu, Turew i Górka na pd.-wsch. od Kościana, Włoszakowice na zachód od Leszna; natomiast pykny zapisał w 4 wsiach pod Kołem (skąd też tak samo "Wisła" XVII 447) i w 23 miejscowościach na pd.-wsch. od Środy, Kórnika, Śremu, Leszna (też we Włoszakowicach); ale pykny był i w szamotulskich Wojnowicach, czyli w części pn.-zachodniej, z której sieć tego wyrazu jest przy tym o wiele rzadsza. Rozkład ten jest podobny do niezrozumiałego rozkładu niektórych innych form, np. stojeć i stać (por. 2. mapkę w Tomaszewskiego Mowie ludu wielkopolskiego, 1934): tak piękny, jak stojeć na pn.-wschodzie Wielkopolski wytłumaczyć można niewątpliwym tam wpływem Mazowsza, ale istnienie tych form nawet na pd.-zachodzie?
O Kujawach nie wie się nic, bo cóż znaczy piękniuchna w Kolberga Kuj. II 280 (na domiar przedrukowane w SGP jako piękniuchna)!
Wyznaczony tu pd.-wschód Wielkopolski łączy się beznosówkową formą naszego przymiotnika z całą zresztą południową Polską. Cały Śląsk i Małopolska (prócz może jej pn.-wschodniego skrawka, uległego wpływom Mazowsza) mówi piykny lub piękny, z czego już SGP dużo daje przykładów. W następującym tu wykazie nie rozróżniam pykny od pikny, bo są tu gwary rozróżniające i nie rozróżniające 'e od 'i, o czym z niefachowych zapisów nie można nic wnosić (nawet co do autentyczności e niepochylonego można przecie mieć nieraz wątpliwości); miejsce druku podaję tylko przy punktach nie uwzględnionych jeszcze przez SGP pod piękny lub przepiękny; pomijam przykłady z pn.-wsch.-małopolskiego dialektu beznosówkowego (typu peta lub pyta).
Na Śląsku więc Cieszyńskie ma pekny: SGP, Nitsch Teksty 3, ustnie dr F. Duda z Suchej - pykny; Rybnickie: Małecki i Nitsch Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Bąk Teksty... z polskiego Śląska 31) i Kozielskie. - Na Podhalu wahania: prócz SGP: piękny "Lud" XIII 309 i Kościeliska, piękny "Lud" XVI 193, 296, 300; na Podkarpaciu od Rymanowskiego po sam zachód i w Krakowskiem również: prócz SGP: e "Lud" XIII 45, XV 231, "Wisła" XIII 204, częściej e: MPKJ V 353, VII 119, "Lud" XV 109, 110, "Wisła" XIV 262, 266, XVI 54, Niedźwiedź pod Gorcami, Lipnik myślenicki (Atl. jęz. p. Podk.). Nitsch Teksty gwarowe 69, 71; pikny i pekny pod Czchowem nad średnim Dunajcem MPKJ VII 53; natomiast w Dąbrowskiem (Lubasz), Mieleckiem, Ropczyckiem, Rzeszowskiem, Łańcuckiem, Przeworskiem tylko e: SGP, PKJ 2, 84, "Lud" XII 81, "Wisła" XII 51, Atl. jęz. p. Podk.; też dalej na pn. Janowskie (lub.) ib. XVI 692, nawet Drohickie SGP. W Wieluńskiem i Sieradzkiem e "Wisła" XIV 183, Nitsch Teksty 134, natomiast w Łęczyckiem zdaje się znów e SGP; wreszcie w Rębówku pod Ciechanowem w dożynkowej śpiewce "nase dziewcyny to piękny urody" "Wisła" XVI 645. Ostatni przykład podaję w całości, bo miejsce to graniczy z Gogolami, gdzie Friedrich zapisał pierjkńe; oczywiście jako typowe dla Mazowsza trzeba przyjąć ę, nie tylko ze względu na zapisywacza, ale i na całość dzielnicy, gdy piękny mogło się tam dostać np. z wędrowną ludnością folwarczną lub sezonową.