Rędzina
Według Brucknera, Sł. et. 458b, "rędzina, rędzinny, o 'glebie urodzajnej'" są "w 16. i 17. w. ogólne". Ponieważ Linde ma z XVI w.
1 przykład, z XVII parę (w nowym L.* nie ma przykładu), przeto choćby Bruckner miał jeszcze jaki swój dodatek, miałby co najwyżej prawo napisać "częste", nie "ogólne"; co najwyżej, bo nawet ten jedyny przykład z XVI w. nie dowodzi zbytniej siły wyrazu: jest on z 1. Leop.: "oglądayćie ziemię iaka iest... iesli rędzina czyli nieurodzayna" (Num. 13, 21), co już w 3. Leop. zmieniono na tłusta (L.), a do czego dodaję z Wujka "tłusta, czy niepłodna". Przykłady z XVII w. są z Haura i Potockiego, czyli z Małopolski, skąd też współczesne Lindemu: z Przybylskiego i Ossolińskiego. Gdyby więc Bruckner miał odrobinę zrozumienia dla geografii językowej, no i trochę dokładności, powinien by był napisać nie "ogólne", ale "o ile wiemy, tylko małopolskie". SW ma jeszcze rędzinę z Reja, z XIX w. ani jednego przykładu, choć wyzyskany niby przezeń A. Wilczyński ma: Jak tamtejsze [proszowskie] gliny i rędziny rozmokną... nie ujedziesz dziennie więcej jak trzy mile" (Kłopoty starego komendanta, 1856, I 129).
Za tąż geografią przemawiają wszystkie cztery, nie znane Brucknerowi, przykłady Sł. stp.: "Item randziny retro langeciam obligauit". Udorz (pow. olkuski) 1398 StPPP VIII nr 6945; "arvus dictus randzina". Gołcza i Klucze (pow. miechowski) 1450 ib. II nr 3425; "plebanus... habet unam petiem terrae arabilis dictae przeczka, in terra petrosa a. rąndzini sitam". Wysocice (pow. miechowski) Długosz LB II 32; "ad agros... dictos randziny, agrorum randziny", okolica Brzostka (pow. pilzneński) 1464 Tyn. 470.
SGP ma przykłady z czterech okolic: z Krakowskiego, Tarnobrzeskiego, Krasnostawskiego - skąd też pochodzi oboczna forma rędycina - i Czerskiego. Z drukowanych potem źródeł dodaję: Mieleckie u Klicha: "rekina... to samo co glynka", Brzeskie: "rędzi-nki - nazwa gruntów rędzinowatych" ("Lud" IX 266), Wadowickie (Dziedzic F., Stan gospodarstw włościańskich, Warszawa 1928, s. 93) i bogaty zbiór z b. Kongresówki w W. Grabskiego Historii Towarzystwa Rolniczego 1858-1861, Warszawa 1904, I 618-624. Na s. 563-633 omówione są tam Prace gleboznawcze Towarzystwa Rolniczego z rozłożeniem gleb na szereg kategorii wg ich składu, podglebia i zdatności do uprawy. Autor sam wprawdzie "za właściwe... rędziny, jako osobny rodzaj gruntu" uznaje "te, które powstawszy z opoki wapiennej, odznaczają się wybitnie znaczną zawartością wapna" — do czego warto przyłączyć średniowieczne Długoszowe "terra petrosa a. rąndzini" — ale na przykładach pokazuje, że "często zowią rędzinami w formacyach starszych grunta gliniaste", dodając, że "gdzie wapno nie wchodzi w skład gruntu wyraźnie, tam zwykle obok mamy [zam. nazwy] grunt rędzinny, znajdujemy bliższe jeszcze określenie" (s. 621). W tym zestawieniu nazwy rędzina z różnymi dodatkami lub nazwa przyrędzinek występują często w okręgach: olkuskim, miechowskim, jędrzejowskim, pilickim, lelowskim, częstochowskim i radomszczańskim, po razu w sieradzkim, orłowskim, konińskim, kowalskim, a nawet za Wisłą w lipnowskim, płockim i mławskim; po razu wymienione też tu z sandomierskiego, hrubieszowskiego i siennickiego, co się łączy z podanymi wyżej okolicami Krasnegostawu i Czerska. Z szeroko wziętego Kieleckiego i Radomskiego źródło to nie ma danych; z faktu, że pochodzący z północnego stoku Gór Świętokrzyskich, a lubiący ten wyraz Żeromski pisze np. o "koniuszeczku nosa w kształcie pięty i o kolorze rędziny proszowskiej" (Opowiadania3 59, utwór Ananke), nie można wnosić, czy znał go od dziecka. Poza Kujawami więc i pd.-zach. skrawkami Mazowsza jest to wszystko Małopolska. Można by się niemal zgodzić na lingwistycznie nienaukowe ujęcie Grabskiego, że "grunta rędzinne w okolicach dilluvialnych" — do których liczy on okręgi lipnowski, koniński, sieradzki, kowalski, orłowski, siennicki, mławski, płocki — "są tak niewłaściwie zwane" (s. 620), trzeba by to tylko zastąpić przypuszczeniem, że wszędzie tam, nad średnią Wisłą, nazwa rędzina jest późniejsza. Podobne określenie rolnicze też u Z. Ludkiewicza, Dobry gospodarz, 2 Warszawa 1932, §96.
Ze swoich zbiorów podam jeszcze, że rędzinę jako grunt zawsze raczej urodzajny, choć ciężki, mam z miejscowości: Raba Niżnia (pow. limanowski): "ryńjine tśa zuorać na su^u, bo inacy zrobi ći śe tako tfardo skorupa, ze iom bronami ńe uozbiies"; Łoniowa (p. brzeski); Baczyn (p. wadowicki): 'mokra ziemia', "pod nią iu%t"; Kaszów (na zach. od Krakowa); Pławno i Korytno (p. radomszczański). Natomiast brak tej nazwy w Łowickiem (Świderska); w Wielkopolsce: Wągrowieckie wg Tomaszewskiego, Helenki i Kaleje w pow. śremskim, Kotwasice par. Malanów w pow. tureckim; na pograniczu Kaszub: Jaroszewy w pow. kościerskim; a też na Podhalu: Poronin i Biały Dunajec.
Małopolskości rędziny dowodzi też geograficzne rozmieszczenie wziętych z niej nazw topograficznych. Słownik geograficzny ma ich: wsi, folwarków, grup zabudowań 16, z czego jedna: Rędzinowszczyzna z białoruskiego pow. Słonimskiego, jako pochodna od nazwiska Rędzi-nowski, nie wchodzi tu w grę. Z pozostałych wątpliwe jest "Rędzińskie a. Rędzyńskie, dziś Rodzińskie" w mazowieckim pow. mińskim, ale i to nie leży poza wymienionym wyżej okręgiem siennickim. Jeszcze jedne Rędziny to folwark w miasteczku Dobrydzień, leżącym w bodaj czy nie małopolskim językowo śląskim pow. lublinieckim. Pozostałych 10 Rędzin (tj. mianownik Rędziny), 1 Rędzin, 1 Rędzina i 1 Rędzinie leżą wszystkie w Małopolsce, mianowicie w powiatach: żywieckim, wadowickim, miechowskim, włoszczowskim, częstochowskim, radomszczańskim, wieluńskim i jedynym odosobnionym mieleckim. Dodam las Rędziny w pow. miechowskim "Wisła" XVI 688.
Wyraz jest w słowiańszczyźnie mocno odosobniony, bo i serb. rudina 'niwa' nie jest znaczeniowo zupełnie identyczna. Bruckner łączy to dalej, chociaż ze znakiem zapytania, z rdestem, a więc z rudym; H. Petersson, JA XXXVI 142-143, z ros. rjamd 'niskie nad rzeką zarośla, las', tylko że rędzina ma wokalizację *rond-, a rjama prasł. *rę(d)-mb < ie. *urend-mo-, co znów może się łączyć z wedyjskim vrand- 'mięknie'. Obie etymologie bardzo skomplikowane i czysto hipotetyczne.