Szczypiorek — trybulka — luczek
Według SW, a też według Brucknera, Sł. et. j. p. 546a, szczypiorek to -czosnek! Jeszcze Bruckner, typowy papierowy filolog, znający żywą polszczyznę wyłącznie z dawnej wschodniej Galicji i który z całej etnograficznej Polski w Krakowie i Warszawie razem najwyżej kilka dni życia spędził, nie znając szczypiorku ze swej ciaśniejszej ojczyzny, mógł zawierzyć Słownikowi, układanemu w Warszawie przez ludzi, których jedynym zadaniem było przecież podanie oczyszczonego materiału. Ale ci właśnie ludzie niejednokrotnie wcale nie uważali za potrzebne informować się o samej rzeczy i lekceważyli faktyczne dziś używanie pewnego wyrazu; toteż i trybulkę określili jako: 1. "p. trybula, trzebula 'anthriscus'", co by odpowiadało prawdzie, gdyby byli przy tym przez f zaznaczyli, że to stp., 2. "bł[ędnie] zam. czosnek", gdy w rzeczywistości to wcale nie 'czosnek'.
Dla uporządkowania wchodzących tu w grę nazw roślin trzeba przede wszystkim podać botaniczną terminologię łacińską; do jakiego stopnia to przy roślinach niezbędne, przekonałem się i pokazałem przy badaniu geografii jodły i świerka ("Lud Słowiański" II, 1931, A 199 — 222). Mamy więc różne allia — cebulowate czy czosnkowate: allium cepa — cebula, ze zdrobniałego łac. cepułla, allium sativum — czosnek, wyraz prasłowiański, allium porrum — pór, zwykle w pl. pory, dawniej łuk, luczek, allium schoenoprasum — szczypiorek.
O cebuli i czosnku właściwie nie będzie tu mowy. Natomiast bardzo ważna jest do dziś w niektórych językach słowiańskich żywa nazwa łuk, og.-sł. zapożyczenie z germ. *lauka- (dziś niem. Lauch): po rosyjsku łuk to, wbrew Lindemu, opierającemu się raczej na cerk.-rus., nie 'czosnek', ale według Dala i dzisiejszego języka ogólnego po prostu 'cebula'; natomiast serb.-chorw. luk bez określenia to bodaj 'pór', ale może być i 'cebulą' (crveni luk) i 'czosnkiem' (beli luk), jak już w cerkiewnym.
Według Rostafińskiego, Średniowieczna historia naturalna w Polsce, I 122—123, łuk bez określającego dodatku to 'allium porrum', jak w jego źródłach 12 razy, gdy 3 razy oddane to jest przez por; w materiałach Sł. stp. jeszcze trzy źródła określają łuk przez pór (R. LIII 68, PF V 7, Erz 41), jedno przez candabia (JA XIV 489), jedno wymienia go tylko razem z pietruszką (MMAe XV 237). Tak jest aż do Zielnika Syreniusza, 1613, przy czym nieraz mieszano gatunek drobniejszy, zrzynany, z większym, głowiastym, jak i nazwy pór i łuk (streszcza to, niezbyt jasno, Bruckner, Sł. et. 314b, ale zam. nazwy łacińskiej podaje za L. mylące "rodzaj czosnku"). W tradycji języka biblijnego tak i później, np. Num. 11,5: "cucumeres, pepones porriąue, cepae et allia" tłumaczą: nie tylko Leop. 1561: "ogórki, malony, łuk, y cebula, y czosnek", i Wujek 1599: "ogórki, y malony, y łuczki, y cebule, y czosnki", ale jeszcze Biblia gdańska 1632: "ogórki, melony, łuczek, cebule, czosnek".
Ale tu się tradycja urywa. W końcu XVIII w. Podlasiak K. Kluk, Dykcyonarz roślinny, I (1786) 21—24, określa przez czosnek łuk inny gatunek cebulowatych, mianowicie 'allium vineale', gdy 'allium porrum' to u niego czosnek por. A z dwu innych krańców Polski: z Kaszub i pd.-zach. Małopolski, mamy dziś dwa inne znaczenia ludowe. Bo Bruckner nie powinien był mechanicznie powtarzać za Rostafińskim, jakoby "nazwa łuk, łuczek zaginęła". Rostafiński nie miał w r. 1900 do rozporządzenia Słownika gwar polskich Karłowicza, ale Bruckner powinien się był z niego dowiedzieć, że łuczek do dziś jest żywy. Dodawszy do czterech jego źródeł jeszcze Lorentza Slowinz. Wb. 551, mapkę 290 Atlasu językowego polskiego Podkarpacia, a nadto Stanisław Dolny na pn. od Kalwarii Zebrzydowskiej, dostajemy dwie okolice: 1) 7 punktów na obszarze: Zawoja — Kęty — pn.-zach. od Będzina — Olkusz — Skawina, gdzie wszędzie łucek jest synonimem szczypiorku, ustępującym z pola, bo w Zawoi i Stanisławiu tylko u starszych, a w Bukowinie pod Sławkowem już w wykolejonej formie: "łuscek czyli szczypiorek"; 2) całe Kaszuby, gdzie oznacza 'czosnek, Knoblauch', jak podają Ramułt pod łeczk, Lorentz pod laćk i mniej wyraźnie Derdowski, Jasiek z knieji, 1935, s. 22:
Jasiek ze strachu za zopiecek leze
I choć tam luczek w ocze go nie greze,
Beczy, i wjedno trze so ręką ślepie;
ale łuczek z pracy: A. Treichel, Polnisch-Westpreussische Yulgdrnamen von Pflanzen (Schriften d. naturfor. Gesellschaft zu Danzig, V, 1881) pomieszcza E. Majewski, Słownik nazw... botanicznych I 207 i II 36, pod Allium schoenoprasum (nie ma tej nazwy J. L. Kozłowski [Łęgowski], ludowe nazwy niektórych roślin z Prus Królewskich, "Pamiętnik Fizyograficzny" V, dział II 12—14, choć się głównie opiera na materiale Treichla).
Szczypiorek, w Krakowie i południowej Polsce często szczypiorek, w Poznaniu też szczypierek, w południowej Wielkopolsce ludowy szczypiór, jest nazwą późną. Najdawniejszym źródłem jest Knapiusz, 1643: "Szczypiór, Thallus ceparum (aut porri) tener", czyli delikatna łodyga dowolnego gatunku cebuli albo poru. Podobnie Troc, 1764: szczypiór — to jeunes tiges des oignons', ale szczypiorek to 'Schnitter-lauch, ciboule, petit porreau'. W Dykcyonarzu Kluka 23 — 24 czytamy pod allium cepa, źe "zażywaią się Liście iako Szczypiór", pod allium schoenoprasum, że tej cebuli tatareczki "szczypiorek wcześnie na wiosnę iuż się zażywa do Kuchni", a tak samo o liściach allium ascalonicum, cebuli szalotki (z fr. echalotte), liściach "pod imieniem Szczypioru". Nie ulega więc wątpliwości, że szczypiór to pierwotnie nie nazwa określonej rośliny,ale zrywanych, szczypanych na przyprawę liści; toteż słusznie pisze Rostafiński, I 123, że w średniowieczu "zrzynany por zastępował szczypiory", ale potem jego zaczęły zastępować "inne szczypiory", że "szczypiory wypierały z używania mozolniejszego w hodowli poru zrzynanego". To samo podano mi z dzisiejszego Wilna, że mianowicie szczypiorkiem mogą być i młode liście zwykłej cebuli, tak bywa na pewno i w innych stronach. Ale miał też słuszność Troc, rozróżniając ogólny szczypiór od formalnie zdrobniałego szczypiorku 'Schnitter-Lauch', którym dziś normalnie jest 'allium schoenoprasum'; nazwa to [schoen-] z gr. a/owoc 'sitowie' od bardzo cienkich rurkowatych liści (po ludowemu dud).