Takowy
Ten ogólnosłowiański synonim takiego ma w nowej polszczyźnie dwa znaczenia, oba nie codziennego użytku: jako synonim przymiotnikowego taki jest wyrazem archaizującym; jako rzeczownikowy zaimek 'on' lub eten' wyrazem przede wszystkim urzędowym, używanym też prywatnie, ale nie w literaturze pięknej. Kto by o częstości jego w którymkolwiek z tych znaczeń chciał sądzić z Lindego lub Słownika warszawskiego, nabrałby zupełnie fałszywego wyobrażenia, mianowicie, jakoby pierwsze z nich zawsze było archaizujące, drugie zaś nigdy nie istniało.
U L. jest wprawdzie takowy jako synonim takiego, ale bez żadnego przykładu; SW zaś — choć np. pod Ogródek 3 ma z Szymonowica: "kiedy mi takowe rzeczy przypominasz" — pod Takowy jako jedyny daje archaizujący przykład z Sienkiewicza: "w takowym zdarzeniu Zbyszko nie potrzebowałby... sam stawać". Tymczasem użycie to pospolite od najdawniejszych czasów. Sł. stp. PAU ma już z poł. XV w. takowych czasów 'huiusmodi tempora' SKJ V 270, z r. 1498 takowym obyczajem SKJ III 335, oba z Krakowa, gdy z Mazowsza pochodzi z tegoż r. 1498 takowy gwałtownik 'talis violentus' MacHPS. VI 272.* Sporo przykładów mamy w XVI w. (o czym niżej) i ciągną się one aż do Mickiewicza, np. w objaśnieniach do Sofiówki: "Trębecki bardzo często zakończeń takowych dla niepospolitości używał". — Nie wyzyskał też SW dość bogatego i ciekawego, tylko źle ułożonego, materiału SGP. Przede wszystkim na ponad 20 przykładów jest tam tylko jeden z prozy, z pieśniowych zaś większość na nie używane w języku kulturalnym, na pewno nowsze, takowy bez rzeczownika, np. "Cóż to takowego!", "nie bądźze takowa", głównie ze Śląska i Mazowsza. Natomiast z przykładów na takowy z rzeczownikiem (w języku literackim archaizujące) tylko jeden, prozaiczny, odpowiada mniej więcej użyciu literackiemu: "w takowe miejsce pobieżyć" Kuj. I 128; w pieśni "Matuś moja, matuś, wyście mieli ojca; a dajcie wy córce takowego chłopca" Dobrz. Zb. VI 128, widoczne jest znaczenie 'takiego samego'. Pozostają: ten takowy: "zachowaj mnie, Boże, w tym takowym roku" Łęcz. 95 i "więc takowej nędzy" Sand. 140, piosnkach podobnych treścią, gdzie więc mogło się pojawić zam. tej, i wreszcie taki takowy, zachodzące w SGP 3 razy, ale wszystkie w tej samej pieśni, zapisanej w trzech małopolskich wariantach (spod Odolanowa, Wielunia i Ropczyc), brzmiącej np. pod Odolanowem:
jescem nie widział takij osoby, takij takowej, takij takowej, zeby chodziła w sukni makowej,
gdzie więc mamy wyraźnie indywidualną rytmiczną stylizację.
Że o drugim znaczeniu takowego SW wcale nie wspomina, to można wytłumaczyć tylko przebijającą w nim nieraz tendencją poprawnościową, co zresztą oczywiście nie jest usprawiedliwieniem: w dziele materiałowym lepiej coś nawet niesłusznie potępić, niż pominąć. A przecie pierwszy dziesiątek XX w. był epoką formalnej na takowego jako synonimu jego (czy tego) nagonki. Może go już tępili dawniejsi poprąwnościowcy; ale najwyraźniej wystąpiło to ok. r. 1900, gdy Wielkopolanin Witold Korytowski, ówczesny naczelnik galicyjskiej skarbowości (później namiestnik Galicji), w podległych sobie urzędach "zakazał bezwarunkowo używania zaimka takowy", jak czytam w zapytaniu, skierowanym do "Poradnika Językowego" przez dra T. E. w r. 1901, por. I 57: uchodził więc takowy — zdaje się, bez względu na znaczenie — za specjalność urzędowego języka, galicyjskiego?, powstałą oczywiście pod wpływem niemieckim. Zaraz też najtrzeźwiejszy z polskich poprawnościowców, A. Passendorfer, ujął to w jasną formułę: "Takowy = taki, możemy więc używać zaimka takowy tylko tam, gdzie moglibyśmy powiedzieć taki. Wyrażenie poprawne: «Daj Bóg takową { = taką) wojnę», Sienkiewicz, Krzyżacy III 22, wyd. 1900. Źle: «... z początkiem lata po miłą pannę pojechał i zabrawszy takową [mów ją~] z Wodoktów, do Krakowa dążył», Sienkiewicz, Pan Wołodyjowski s. 2, wyd. 1896." {Błędy językowe, Lwów 1904; w 1. wyd., 1902, bez ostatniego przykładu). Nie jedyny to przykład z Sienkiewicza: już w r. 1879 pisze on: "zrzeka się dawnego poddaństwa i przywileju szlacheckiego, jeśli takowe posiada". Pisma zapomniane, Ossol. 1922, s. 389. — Natomiast A. Krasnowolski, Najpospolitsze błędy językowe 88 —891, spróbował też określić genezę: "Takowy odpowiada na pytanie jaki? i znaczy to samo, co taki; np. makowy postępek trzeba ostro zganić». Od niedawna jednak tłumaczą tym zaimkiem niemieckie derselbe i używają go zam. zaimka on (który w jęz. pol. ... zwykle się opuszcza). Piszą więc: «Poleca się zbiegłego zbrodniarza niezwłocznie uwięzić, jeśli takowy gdziekolwiek się pokaże». — To nieszczęsne takowy, którym naśladują ciężki styl kancelaryjny niemiecki, zaczyna grasować aż miło, nie tylko w elaboratach urzędowych, lecz także w literaturze... Powyższe zdanie brzmi więc po polsku: «Poleca się zbiegłego zbrodniarza niezwłocznie uwięzić, jeśli się gdziekolwiek ukaże». Zamiast: «urzędnicy i żony takowych» należy mówić po polsku: «urzędnicy i ich żony»". — Takie znaczenie i użycie takowego Por. Jęz. wytykał jeszcze V 128, VII 141, X 96, XVI 95, po raz ostatni może piórem S. Cywińskiego, który XVI (1919) 142 zaliczył ten "błąd", np. "zawołał dorożkę, zamówił takową..." do tych, w które "obfituje np. prasa warszawska, zwłaszcza ta jej część, która słusznie czy niesłusznie ma opinię «postępowej», a jest w stosunku do prawideł gramatyki tylko ... liberalna". Gdy się zważy, że tak pisywał nie tylko Sienkiewicz (jw.), ale i Prus: "posiada 30 rubli miesięcznie; wydaje takowe na żywność" (Emancypantki, wyd. Tyg. II., VII 95), "fonograf... utrwala... dźwięki... przechowuje takowe" (ib. VIII 138), oba te wyrazy w ustach prof. Dębickiego, to powstaje pytanie, skąd oni przejęli ten "błąd": od galicyjskich biurokratów czy z warszawskich "postępowych" gazet? Ale kampania zrobiła swoje: od dwudziestu lat wyraz na ogół wyszedł z użycia, nie mówią też o tym ani Kryński, Jak nie należy mówić i pisać po polsku, 1921 i 1931, ani Gaertner i Passendorfer, Poradnik gramatyczny, 1933. Toteż za spóźnione trzeba uznać: pochwałę Korytowskiego przez Z. Weyberga (Wiadom. Liter, z 11 III 1934), a tym bardziej wystąpienie dra M. Opatrnego w krakowskim II. Kur. Codz. z 2 VII 1938 w artykule Przywrócenie praw obywatelskich i rehabilitacja takowego, zwłaszcza że dość on daleki od ścisłości i bez głębszego wniknięcia w rzecz: znalazłszy częste użycie tego wyrazu w prawniczym dziele Groickiego z r. 1587, mianuje jego polszczyznę "wprost bajeczną" (zdaje się, po prostu dlatego, że jest stara) i poprzestaje na wypisaniu zeń szeregu przykładów, ale bez uwzględnienia ich znaczeń, składniowej roli i stylistycznej wartości; zasługą pozostaje więc tylko zwrócenie uwagi, że to wcale nie wymysł biurokratów XIX w.
Wróćmy więc do XVI w. i przyjrzyjmy się ówczesnym przykładom. Najdawniejszy obszerny a charakterystyczny to znajdujący się w zbiorach słownikowych PAU, a pochodzący z dokonanego w poł. XVI w. przekładu aktu z r. 1469: "Nie ma żaden brat albo mistrz sam telko prze się z żadnem gościem... około towarów, które sam przywiozą... targu albo umowy czynić, ale ma takowego stargować" (MMAe VII, cz. II, s. XXXIV). Nasuwa on dwie uwagi. Pierwsza, że zam. takowy czy taki można by tu niemal powiedzieć ten: "ma tego kupca i ten towar cechmistrzom objawić". To taki czy takowy zrozumiałe jest w nakazach ogólnych, podczas gdy w nakazach ściśle określonych, odnoszących się do jednostkowych zdarzeń, musi być ten: takowego kupca to jest 'takich kupców w ogóle', takowy towar czy takie towary to znaczy 'w ogóle przywożone towary', natomiast tego kupca czy tych kupców oznacza 'konkretnych' określonych kupców oznaczonego momentu', ten towar to 'towar w tej chwili się znajdujący'. Mamy tu bardzo bliski związek takiego, a więc i takowego, z tym, a pośrednio i z nim; ścisłe ich odróżnianie nie zawsze jest możliwe: w życiu codziennym przeważają konkretne ten, on; w formach prawnych, najpierw w prawodawczych, uogólniający taki, a nawet uroczystszy, bo archaizujący takowy, skąd oczywiście przenika i do jednostkowych orzeczeń wykonawczych. — Druga uwaga dotyczy możności opuszczenia rzeczownika: w omawianym zdaniu takowy towar się powtarza, co po uproszczeniu da nam: "ma takowego kupca i takowy towar cechmistrzowi objawić, a ci mają takowy stargować"; zapewne, można powiedzieć: "ma takowy towar cechmistrzom objawić, a ci mają go stargować", ale przy wyjaśnieniu nie można operować teoretyczną stylistyczną doskonałością, tylko żywymi faktami.
Coś podobnego widzimy w dwóch przykładach tego samego wersetu Pisma Św.: Leopolita1 ma: "którzy miedzy tdkowemi rzeczami bywali weseli" Job 30, 7, Wujek: "którzy miedzy takowymi sie weselili" 'inter hujuscemodi laetabantur'.
Dobrą ilustracją tego przechodzenia z funkcji przymiotnikowej do rzeczownikowej, znaczeniowo od 'taki' do 'ten', jest właśnie znany prawniczy autor XVI w., B. Groicki, którego tu przytaczam wg Opatrnego: "A jeśli ukazało się na kogo, że takowych rzeczy niesłusznym obyczajem nabył... Urząd ma przeciw takowemu tak postępować. .. jako ma być przeciw tym postępowano, którzy w złodziejstwie albo rozbójstwie są podejźrzani, a za jakowymi dowody może taki być męczon... Łotrowie, zabijacze, a ci co ludzi mordują... kożdy takowy, który słusznej obrony a wywodu nie ma... według obyczaju ziem niektórych bywa karan wplecieniem w koło... A gdzieby kto zacną jaką osobę... zamordował... takowemu ma być dano męki... żeby srogością takowego skarania drudzy się karali, a potym drudzy nie śmieli się takich złych rzeczy ważyć".