Teść, świekra i pokrewne
I. Według Słownika staropolskiego Cieść, teść
Formy: Sg. n. cieść 11 r., np.: "Matias ne vidzelil unum vloko, quod meus czescz emerat", łęczycki Orłów 1400 TPaw. IV nr 672, "Micola-gew czescz vposiwal paną Nakalszego" Poznań 1403 Piek. VI 121, sim. Kościan 1408 ib. 372, "Getro czyeszcz Moyszeszow" BZ Ex. 18,5, cyescz Tob. 9,5, "per ipsius patrem a. czyeszcz" Małopolska 1486 StPPP XI 70, teść 3: "Petrus Podstawek, Mathias Golawb... recognouerunt, quia ipsis est satisfaccio facta post obitum ipsorum Sanockie 1497 Trześn. 135 (ale ib. 1493 "emit u czca" v. s. cieść). A więc 14 bez e, z czego tylko 2 z ruskiego pogranicza, 8 z e, z czego 1 spoza tych granic, z Warszawy, gdzie też 2 bez e. Ze względu na tę geografię i na zależne formy masc. z tychże prowincji wyłącznie ćcia, ćciowi, ćciem; bodaj że trzeba by tu widzieć wpływ ruski i czytać teszcza. — 3. Wątpliwe: czocza socrus (ćcia!, ciocia!) 1475 Wisł. nr 301. Podana przez SW z Ks. Ł[ęczyckich] Teszcz 'teściowa' polega chyba na pomyłce.
Znaczenia. W ogromnej większości wypadków wynika z treści, że to 'socrus, mater uxoris', która czasem nazwana jest inaczej: 'mater' Bełz 1483 u. s., 'matertera' Lwów 1454 u. s. 'commatrisa' Ort. gl. u. s.; tu może należy: "satisfecit ei post mortem ipsius aue vlg. tczey" Warszawa 1443 Monlur. III 108; nawet w 2 wypadkach, gdzie tekst łaciński ma 'nurus': "pro repercussione pignorum per nurum vlg. tszcza matrem et suam familiam" Kraków 1398 StPPP VIII nr 7515, "nurui sue a. thsczey et suis posteris" Sanok 1459 u. s., nie sposób z treści oznaczyć, czy to istotnie 'uxor filii', czy też 'socrus', do czego paralelę v. s. v. cieść 'gener'.
Świekier, Świekr, Świokier
Formy: S. n.: świekier 8 r. w 2. p. XV od swyekyer 1455 JA XIV 490 do svyekyer Wielkopolska 1500 Erz. 104, 6 gl. i glr., 2 teksty: Przemyśl 1469 u. i., Rozm. 667 u. i.; 1 r. swyekr gl. c. 1465 u. i.; g.: szwakra pro szwekra Sanockie 1496 u. i.; d.: Łęczyca 1398 u. i., swyecrowy med. XV R. XVI 350. Ze wszystkich części Polski, np.: ms. Kraków 1465 u. s., swyekyer Zakroczym 1498 Wolff 12, 94, Wielkopolska 1500 u. s., 2 razy forma ruska (?) z o: n. swyoker Przemyśl 1447 u.i., g. świokra Rozm. 703.
Znaczenie wobec dwuznaczności łac. socer nie zawsze do ujęcia. Pewne są: 1. 'pater mariti' (pierwotne): "Clementis uxor comisit Alberto vlg. swekrowf Łęczyca 1398 TPaw. IV nr 507, "socer a. swyoker eiusdem Katherine" Przemyśl 1447 AGZ XIII 237. - 2. 'pater uxoris': "socer pater uxoris a. swyekr" gl. c. 1465 MPKJ II 379, "Annasz, który był starszy a świeker Caifaszow" Rozm. 667 i glr. do tegoż miejsca: "szwyeker socer (scl. Cayphe)" 2. poł. XV Kałużn. 273, "Annasza... świokra Caifaszowego" Rozm. 703; tu zdaje się należy: "Martinus gener Byczek recognovit... quia recepit sexagenam a Petro Byczek, nepote suo a. szwakra" Sanockie 1495 Trześń. 129; v. etiam Przemyśl 1469 s. v. cieść.
Świekry, Świekra, Świokra, Świekrzyca
Formy: S. n.: swyecri gl. 1437 Wisł. nr 228, szwyekry gl. c. 1455 JA XIV 490, swyekry gl. c. 1465 u. i., "świekry świętego Jana leżała" Rozm. 288, "socrus swyekrą" glr. c. 1500 Erz 104; aa: "socrem vlg. swecrew Swanthopelkonis" Poz. 1398 Leksz. I nr 2670, "Orffa czalowawszi swyekrew wrocy syó" BZ Ruth 1, 14, "w poczestnoscy swyekri swó myala" ib. Tob. 10, 13 (ten sam pisarz); "miły Jesus uzdrowił świokrę świę[tego] Piotra" Rozm. 288; g.: "dzerszala syó swyekrwye swey" BZ Ruth 1, 14; d.: "rzekła Ruth moabytska ku swey swyekrwy" ib. 2, 2, "kv swyekr życzy" glr. 1471 MPKJ V 12; ins.: swyokrą Lwów 1502 u. i.
Znaczenia: 1. 'socrus, mater mariti': 4 razy u. s. - 2. 'socrus, mater uxoris': 2 razy Rozm. u. s., "socrus mater uxoris swyekry" gl. c. 1465 MPKJ II 379, "swecrew Swanthopelkonis" Poz. 1398 u. s., "cum filio suo iuniori Baruch, cum uxore ipsius Channa ac glote a. swyokrą ipsius Baruch" Lwów 1502 AGZ XVII 487 (pisarz, licho znający łacinę, przetłumaczył świekrę przez glos).
Tu chyba należy: "Luczkovycz... recognovit se recepisse unam mercam a Nicolas Mystak partis a. szwyeszkry [pro świekry!] szwoyey Catherine pro heretitate Sanochie" 1515 Trześn. 166.
II. Czasy nowsze
A. Język literacki
Formy: m. cieść ćś)cia i f. tścia (? Seklucjana teza, tsą)&k niżej) trzymają się przez w. XVI. S. n. cieść mają słowniki: Tucholczyka 1531 PF V 593 i Bartłomieja z Bydgoszczy 1532, Nowy Testament Seklucjana 1551, Mączyński 1564, Biblia 3. Leopolity, Stryjkowski 1580 {Kronika s. 195); Gęsta Romanorum 1543 (JA XLI 166) mają d. s. cieściewi. Wkrótce już jednak mamy wykolejenia: Ezop Biernata z Lublina 1578 (przedruk wydania z lat między 1522 a 1551, p. wyd. Łuk. 12, 53: śffiekra przeciwko synowyi swoiei a synowa przeciwko śffiekrze świekra przeciwko niewiastce świekra przeciwko niewiastce świekra od niewiastki świekra przeciw niewiastce
Jan 18, 13: cieść świekier Kaiphassow świekier K. świekier Kaiafaszowi świekier K.
Tylko w Łuk. 12, 53 mowa jest o matce męża, czyli pierwotnie świekrze, w 5 innych o rodzicach żony, czyli pierwotnie teściach: powinny Wujka nie wchodzi tu w grę, nie jest to chyba inny wyraz na oznaczenie 'teścia', ale wyraz o znaczeniu ogólniejszym, tu łagodzący — jak nieraz w podobnych razach — sprawę małżeństwa Mojżesza.
Seklucjan ma więc rozróżnienie pierwotne, 1. Leopolita miesza, Budny i Wujek wprowadzają wszędzie świekr ów. Co do redaktora czy korektora 3. Leopolity są dwie możliwości: albo nie była to jedna osoba, wskutek czego w Ex. ojca żony Mojżeszowej ze świekra "poprawiono" na tścia, ale w Mat. matka żony Piotrowej na odwrót, z teszczy została świekrą — albo też parą rodziców drugiego małżonka, obojętna z której strony, byli dla niego: męski teść i żeńska świekra. Ostatnie przypuszczenie nie wyda się nieprawdopodobnym, gdy się zważy, że ostatecznie męski świekier zupełnie się w języku nie utrzymał — gdy żeńska świekra po części tak — a nie utrzymała się też żeńska tścia czy teścia, zastąpione nową, od męskiego teścia utworzoną teściową.
Z XVI w. przytaczam jeszcze za L.: "z swymi świekry, t. i. z oycy żon swych" Eraz. iez. (1542) Ccb [na tej stronie nie ma], "upominali ią, aby świekry swoie, to iest rodzice męża swego czciła" Skarga Żywoty (wg 1780) 2, 132.
Godne jeszcze uwagi Mączyńskiego s. socer: "Consocer, consoceri, Pocieść albo pocieśćiowie mogą być zwani, ći zwłaszcza, którzi dzieci swoye wespołek złączyli" i "Prosocer... Świekrów, Cieściów ociec".
Tu jeszcze bardzo ciekawe wykolejenie. Oto słownik Tucholczyka ma 1531: nyewyesthka, cieść, nurus", w wyd. 1607: niewistkd, żona synowska, cieść, nurus" (PF V 429), a u Bartłomieja z Bydgoszczy 1532
Teść, świekra i pokrewne cieść to nie tylko 'socer', ale też 'nurus, uxor filii'. Że to nie czysto słownikarskie pomieszanie, dowodzi tak poważne źródło, jak (Groic-kiego) Porządek sądów mieyskich 1559, gdzie 1. 120 czytamy: "Świekier, iest żony mey Oyciec. Ale dziś pospolicie Oycem zową wedle zwyczaiu, nie świekrem: także świekra, mey żony matka... Cieść, Syna mego żona"; wg L. w wyd. przemyskim 1760 s. 132 "tejść — syna żona, nurus". Sumuje to swym zwyczajem ze wszystkich źródeł Knapski, u którego synonimami są: 1. świekra i teszcza, 2. synowa, cieść, niewistkd i sneszkd1; ciekawa rzecz, czy zdawał sobie sprawę z ruskości teszczy i niewistki.
Po Knapiuszu nastaje dla nas w historii tych wyrazów blisko dwuwiekowa luka. Wprawdzie Linde żeńskich teści i teszczy nie opatruje gwiazdką* jako "dziś nie używanych", jak to czyni przy męskim *cieściu, ale nie podobna stąd wnosić, by to za jego czasów były jeszcze postaci żywe: przecie ostatnie konkretne przykłady ma na nie ze Skargi i Knapiusza; tak samo z gwiazdką jest u niego tylko *świokier, bez gwiazdki świekier, na którego ostatni przykład ma z r. 1638. Do materiału historycznego SW dodaje jeszcze z 1. p. XVIII Niesieckiego, co w tradycyjnym herbarzu nie dziwi. (Na rodzaj żeński nie ma w SW stp. nominatiwu świekry, natomiast jako nom. podany jest acc. świekrewl).
O dzisiejszym języku SW pod tym względem informuje fałszywie: męski świekier nie jest w nim opatrzony żadnym znakiem, nie ma więc być ani stp., ani mało używanym, ani gwarowym; co więcej, ma rzekomo w dzisiejszej polszczyźnie istnieć przymiotnik świekrowy: "rodzina świekrowa"] W rzeczywistości nie zna tych wyrazów zupełnie ani jedna z licznych pytanych osób, które coś wiedzą o żeńskiej świekrze. Co do niej zaś stosunki są dziś następujące. Na ogół wie się, że to matka męża lub żony, czyli synonim teściowej (tak podaje i SW), ale to wyraz według jednych przestarzały, znany tylko z literatury, zwłaszcza z Księgi Rut, według drugich mniej grzeczny, o ujemnym zabarwieniu uczuciowym, a nawet dźwiękowym; tę opinię zdaje się przedstawiać i Słownik ortoepiczny Szobera, pomijający ten wyraz prawdopodobnie jako niegodny zalecenia. Pewna ilość osób wie wprawdzie, że to 'matka męża (nie żony)', żadna z nich jednak nie nabyła tej wiadomości w swym naturalnym dziecinnym języku rodzinnym, ale później; nielicznych posługujących się tym terminem znamionuje też, że jeden z nich używa w życiu, choćby żartobliwie, także dziewierza, drugi świeści, trzeci jąt(r)ewki. Zdaje się tu wchodzić w grę i geografia: gdy informator pomorsko-poznański jako pierwsze znaczenie podał 'ksantypę', potem dopiero, że to dawniej była 'matka męża lub żony', to specjalne znaczenie 'matki męża' znają informatorzy z kresów pd.-wschodnich: Rusi Czerwonej, Ukrainy czy Wołynia. Widoczny tu związek z zachowaniem się do dziś różnicy znaczeniowej między świekrą a teszcza (tioszczą) tak w mało- jak i wielkoruskim. Ten pewien wpływ ruski, tak znamienny i naturalny dla rozwoju kulturalnej polszczyzny, widzieliśmy już wyżej.