Język wśród innych kodów
II. Język wśród innych kodów
Język — jak już mówiliśmy — jest jednym z wielu systemów znaków
służących porozumiewaniu się ludzi. Wiemy, że komunikują się
ze sobą także zwierzęta jednego gatunku. Nasze zadanie będzie więc
polegało na wskazaniu tych właściwości języka, które nadają mu
charakter swoisty, różniący go zarówno od kodów zwierzęcych, jak
i od innych systemów komunikacyjnych, takich jak znaki drogowe
lub kolejowe, sygnalizacja morska itp. Jedną z ważniejszych cech różnicujących
stanowi z a k r e s f u n k c j i d a n e g o k o d u . Zwierzęta
za pomocą kodu przekazują wyłącznie ważne dla życia informacje
biologiczne. Krzyk ostrzegawczy ptaków sygnalizujący zbliżanie się
wroga, taniec pszczoły, którym wskazuje ona współtowarzyszkom
położenie i oddalenie miejsc miododajnych — to przykłady takich
ściśle bytowych znaków. Oczywiście podobny cel nadrzędny — zachowanie
i rozwój gatunku — ma komunikacja słowna w środowisku
ludzkim. Ale językiem można ponadto wyrazić treści bardzo odległe
od spraw życia codziennego: przemyślenia filozoficzne, wskazówki
moralne, uczucia życzliwości i serdeczności, zachwyt nad pięknem
świata, żartobliwą postawę wobec zjawisk rzeczywistości; można
także, używając języka, mówić o nim samym (np. Polszczyzna należy
do grupy języków zachodnioslowiańskich).
Wydawałoby się, że więcej podobieństw będzie łączyć język z innymi
kodami powołanymi do życia przez ludzi. Aby sprawdzić słuszność
tego przypuszczenia, spróbujmy porównać język z jakimś innym
systemem umownym, na przykład z kodem morskim. Okazuje
się, że i tu podstawową cechą różniącą okaże się zakres przekazywanych
informacji: inne niż język układy komunikacyjne pełnią
w gruncie rzeczy funkcje bardzo ograniczone i czysto praktyczne
(utylitarne). F.lementami systemu sygnalizacji morskiej, którymi są
różnobarwne chorągiewki, można przekazać wiele wiadomości, np.
prostokątna, żółta chorągiewka z czerwonym kołem w środku sygnalizuje
treść: „Zmieniam kurs na lewo"', żółta w ukośne czerwone
pasy: „Wiozę pocztę", prostokątna niebieska z dwoma białymi pasami
krzyżującymi się po przekątnej: „Mam na pokładzie lekarza";
jednak krąg tych informacji jest bardzo wąski, dotyczy spraw żeglugi
i potrzeb życia na morzu. Bardzo trudno byłoby w tym kodzie prowadzić
jakąś rozmowę na inny temat, a całkowicie niemożliwa jest
jakakolwiek twórczość indywidualna.
Język stanowi zatem jedyny kod uniwersalny, zdolny sprostać
wszelkim potrzebom komunikowania się ludzi. Owe nieograniczone
możliwości wypowiadania się za pośrednictwem języka zawdzięczamy
bogactwu jego znaków. Ta zaś cecha wynika z dwóch innych,
a mianowicie:
1) dźwiękowego sposobu przekazywania informacji, który stwarza
znakomite możliwości różnicowania formy znaków (kod morski jest
pod tym względem znacznie bardziej ograniczony, operuje pięcioma
zaledwie barwami i kilkudziesięcioma różnicami kształtów);
2) podzielności komunikatu na mniejsze odcinki znaczące, które •— jak
cegiełki — służą do tworzenia coraz to nowych sensownych jednostek.
Mając np. zaledwie pięć wyrazów: dom, las, blisko, duży, być
i dowolnie je komponując, można w całej serii zdań przekazać informacje
o różnej treści lub przynajmniej o różnym stopniu szczegółowości:
1) Blisko dużego lasu jest dom; 2) Blisko dużego domu jest las;
3) Blisko lasu jest dom; 4) Blisko domu jest las; 5) Las jest blisko;
6) Dom jest blisko; 7) Duży las jest blisko; 8) Duży dom jest blisko;
9) Las jest duży; 10) Dom jest duży.
A przecież te całkowicie poprawne zdania nie wyczerpują jeszcze
wszystkich możliwości: w odpowiednim kontekście możemy też użyć
konstrukcji Las jest. Dom jest (w odpowiedzi na pytanie „Czy jest
tam las (dom)?"), Las jest domem (bo czujemy się w nim dobrze
i swojsko); ponadto każdy wyraz z osobna może stanowić samoistne
powiadomienie: Dom. Las. Duży. (np. jako odpowiedź na pytanie:
„Czy duży jest ten dom?").
Wyobraźmy sobie teraz, jak niezmierzone możliwości kombinowania
znaków zawarte są w polskim zasobie słownym, skoro „Słownik
języka polskiego" pod redakcją Witolda Doroszewskiego rejestruje
blisko 130 000 wyrazów, pomijając przy tym terminy nie
znane ogółowi, wyrazy gwarowe, w znacznej części także środowiskowe
itp. Można wprawdzie powiedzieć, że i kod morski przewiduje
kombinowanie znaków, ale te operacje maja zupełnie inny charakter
niż zespalanie słów w języku — powstaje mianowicie nowy znak
0 treści całościowej, niezależnej od pierwotnych znaczeń składników;
np. dwie chorągiewki, sygnalizujące w izolacji treści: „Zatrzymajcie
się. Mam ważną wiadomość" i „Zmieniam kurs na lewo",
użyte razem zyskują znaczenie: „Straciłem zdolność o r i e n t a c j i " .
Tymczasem komunikaty językowe są podzielne zarówno pod względem
formy, jak i treści; ich elementy składowe na ogół zachowują
samodzielność w nowych związkach, choć może się zmieniać ich wartość
znaczeniowa. Ta cecha odgrywa wielką rolę w rozwoju języka,
umożliwia tworzenie coraz to innych kombinacji sensów, a więc nowych
jednostek informacyjnych, a także dzięki niej są możliwe różnorodne
innowacje indywidualne, nie znane innym kodom, na przykład
metaforyczne użycie wyrazów. Piękna przenośnia Juliusza Słowackiego:
Nic wiesz, jak włosem deszczu skalom wieńczyć głowę
(..Rozłączenie")
podobnie jak oryginalny, wyrazisty obraz ogromu i ciężaru cierpienia
w wierszu Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego:
Gdy wróci noc, znów pójdę sam
na pusty plac przed Notre Dame
1 cień mój pomknie za mną t am
z w i e l k ą w a l i z k ą r o z p a c z y .
(„Notatki z nieudanych rekolekcji
paryskich"; podkr. D. B.)
zawdzięczają swe istnienie nietradycyjnym związkom wlos deszczu,
głowy skał, walizka rozpaczy, które naruszają reguły łączenia wyrazów
obowiązujące w kodzie (włos, głowa + nazwa istoty żywej, walizka
+ nazwa przedmiotów konkretnych), ale przez to właśnie są
sugestywne, zdolne oddziałać na wyobraźnię i uczucia odbiorcy.
Porównując całościowy charakter komunikatów kodu morskiego
i podzielność powiadomień językowych, widzimy jeszcze jedną różnicę.
W układzie znaków sygnalizacji morskiej każdy element realizuje
swą funkcję niezależnie od innych, jest jednostką „samowystarczalną",
natomiast wartość znaczeniowa znaku językowego ujawnia
się dopiero w związku z innymi znakami. System języka ma więc budowę
bardziej skomplikowaną, jest jak gdyby dwupoziomowy: jeden
jego składnik stanowi zespół znaków prostych — wyrazów,
drugi — zbiór reguł ich zespalania w jednostki wyższego rzędu:
grupy wyrazowe, zdania, a nawet całe teksty.