Jednostki i podsystemy języka
III. Jednostki i podsystemy języka
Zestawiając język z innymi kodami, wymieniliśmy wśród wielu
jego cech swoistych dwie ważne właściwości:
1) podzielność tekstu językowego na mniejsze odcinki znaczące;
2) złożoną budowę systemu języka, w szczególności jego jak gdyby
dwupoziomowość: istnienie zasobu znaków prostych — wyrazów
(np. iść, szeroki, ulica) i zbioru reguł określających sposoby ich łączenia
w znaki złożone: grupy składniowe (szeroka ulica) i zdania
(Idę szeroka ulica).
Pora teraz przyjrzeć się dokładniej, jak przejawia się każda
z tych cech. Spróbujmy przede wszystkim zanalizować wybrane zdanie,
aby się przekonać, jakie mniejsze składniki zdołamy kolejno
wyodrębnić w jego strukturze. Niech przedmiotem takiego kilkuetapowego
podziału będzie konstrukcja:
Niemłody, szpakowaty ogrodnik przywiązuje sznurkiem pomidory
do palików.
W zdaniu tym wydzielimy najpierw dwie wewnętrznie rozbudowane
części: grupę podmiotu — niemłody, szpakowaty ogrodnik i grupę
orzeczenia — przywiązuje sznurkiem pomidory do palików. Nasze
zdanie ma więc strukturę dwudzielną, co jest zjawiskiem wprawdzie
najczęstszym, ale nie jedynie możliwym, spotykamy bowiem w tekstach
także zdania jednoczłonowe, np. Dziś od rana grzmiało. Obie
wydzielone przez nas grupy możemy nadal rozkładać na ich składniki
— wyrazy. W drugiej wyodrębnimy na przykład nazwy przedmiotów
(sznurek, pomidory, paliki), czynności (przywiązywać) oraz
element do, który nie nazywa żadnego obiektu materialnego, wskazuje
natomiast na stosunek zachodzący między pomidorami i palikami
oraz na ich związek z czynnością przywiązywania.
Poszczególne wyrazy podlegają jeszcze podziałowi wewnętrznemu:
można je rozłożyć na dwa człony, z których każdy wnosi samo-
istną treść: w przymiotniku niemłody wyodrębnia się np. człon
młody i cząstka nie — sygnalizująca brak oznaczanej nim cechy; wyraz
szpakowaty jest zespoleniem dwóch elementów: szpak- i -owaty,
z których drugi wskazuje na częściowe podobieństwo kogoś do ptaka
zwanego szpakiem. Podzielne są też rzeczowniki ogrodnik ('ktoś
związany z ogrodem"), sznurek ('mały, tj. cienki sznur'), palik (choć
związek między palem a palikiem — z historycznego punktu widzenia
'małym palem' — jest w naszej świadomości niemal całkowicie zatarty).
W czasowniku przywiązywać wydzielimy element -ywa-, wykładnik
wielokrotności działania, cząstkę przy-, która nadaje całej
strukturze znaczenie 'wiązać co wielokrotnie, zbliżając jeden element
do drugiego, nieruchomego'. Tylko wyrazy do i pomidory nie
podlegają już takiemu podziałowi: pierwszy stanowi element jednoczłonowy,
drugi — zapożyczenie o budowie dla nas nieczytelnej,
choć dającej się odtworzyć w języku-źródłe (dawne włoskie pomodoro
'złote jabłko'). Natomiast słowo pomidory można podzielić
z innego punktu widzenia, mianowicie wyodrębnić w nim cząstkę pomidor-,
z którą się wiąże podstawowa treść całej formy, oraz element
-y, wnoszący znaczenie 'wielości' i precyzujący funkcję wyrazu
w zdaniu (w naszym wypadku: dopełnienia). Takie człony,
które sygnalizują bądź pewne bardzo ogólne treści (np. znaczenie
'narzędzie', a ściślej: 'środek pomocniczy czynności' formy sznurkiem),
bądź zależność składniową jednych wyrazów od drugich — pojawiają
się też w słowach niemłod-y, szpakowat-y, przywiąz-uj-e, palik-ów.
Ostatecznie więc w naszym przykładowym czasowniku wyodrębnimy
kilka minimalnych cząstek o samoistnej wartości znaczeniowej,
1 2 3 4
przy — wiąz — uj — e
z których pierwsza określa kierunek czynności ('zbliżanie'), druga
wyraża podstawową treść całej formy ('łączenie, zespalanie za pomocą
sznura, powrósła, drutu i t p . ' ) , trzecia sygnalizuje powtarzalność
działania, a łącznie z czwartą — także funkcję składniową całości
(tj. rolę orzeczenia). Na tym kończą się wprawdzie możliwości
wydzielania w czasowniku przywiązywać elementów znaczących, ale
jego postać zewnętrzna jest nadal podzielna na składniki prostsze —
g ł o s k i , jeśli występuje on w odmianie mówionej języka, albo lit
e r y — jeśli poddajemy analizie tekst pisany.
E l e m e n t om wydzielanym przez nas w tekście odpowiadają
określone jednostki w systemie języka. Ustalimy teraz ich funkcje
i nazwy.
Najmniejsze materialne jednostki języka, składniki
postaci brzmieniowej jego elementów — f o n e m y
Połączenia fonemów, najmniejsze jednostki
znaczące j ę z y k a— m o r f e m y
Połączenia morfemów. najmniejsze samodzielne
jednostki znaczeniowe języka, które mogą
pełnić funkcję n a z w — w y r a z y
Połączenia wyrazów, najmniejsze jednostki
języka, które mogą pełnić funkcję samoistnych
k o m u n i k a t ó w— z d a n i a
W strukturze języka wyodrębniają się więc cztery podsystemy:
fonologiczny, morfologiczny, składniowy, tworzące razem strukturę
gramatyczną języka, oraz podsystem słownikowy. Zajmijmy się teraz
ich składem i rolą w komunikacji językowej.