Podsystem słownikowy
P o d s y s t e m s ł o w n i k o w y
Spróbujmy teraz odtworzyć układ zależności, na którym opiera
się funkcjonowanie systemu słownikowego. Trzeba z góry powiedzieć,
że będzie to zadanie bardzo trudne, komplikacje zaś wynikają
z kilku przyczyn.
Po pierwsze — system ten skupia ogromną liczbę jednostek, wielokrotnie
większą niż którykolwiek z omawianych dotychczas podsystemów.
Po drugie — słownictwo, w przeciwieństwie do innych podsystemów
języka — tworzy system o t w a r t y , nieustannie uzupełniany
nowymi jednostkami. Tylkc w ciągu pierwszego powojennego trzydziestolecia
polski zasób słowny zwiększył się mniej więcej o 30 000
elementów, i to należących do grupy wyrazów ogólnych; przyrost
terminów był wielokrotnie większy.
Po trzecie — każda jednostka systemu słownikowego należy do
elu grup z punktu widzenia różnych swoich cech. Na przykład wy-
raz dom należy do rzeczowników konkretnych nieżywotnych, znaczeniowo
— do nazw budynków, stanowi ośrodek dużej rodziny słowotwórczej
(domisko, domek, domeczek, domostwo, domownik,
domowy, zadomowić się, udomowić, domokrążca, domorosły),
wchodzi w skład szeregu synonimicznego itp.
Po czwarte — wyczerpująca charakterystyka jednostki systemu
słownikowego musi uwzględnić dwie jej strony: f o r m a l n ą
(brzmienie, postać słowotwórczą i fleksyjną) oraz z n a c z e n i o w ą .
Czasem między formą a znaczeniem wyrazu nie ma zgodności: wyraz
dziewczę jest formalnie rodzaju nijakiego, oznacza zaś istotę ludzką
płci żeńskiej. Słowa lakierek, cukierek, wódka nie mają bynajmniej
znaczenia -'mały lakier', 'mały cukier', 'mała woda', jak by na to
wskazywała ich forma, lecz znaczą zupełnie co innego. Powszechny
w systemie słownikowym jest inny rodzaj braku paralelizmu między
formą a treścią: mianowicie jedna forma może sygnalizować dwie
lub kilka treści (np. róża 'krzew kolczasty o pięknych, pachnących
kwiatach' i 'choroba skóry') i odwrotnie — ta sama treść bywa wyrażana
przez różne elementy formalne (np. jaskinioznawstwo i speleologia).
Wymieniliśmy niektóre tylko trudności towarzyszące analizie słownictwa
jako systemu; sprawiają one, że zasób słowny żadnego języka
nie został jeszcze opisany w ten sposób. Wiadomo jednak, jakie
ogólne zasady rządzą organizacją systemu słownikowego. Badacze
mówią tu o dwóch podstawowych prawach: o z a m i e n n o ś c i
jednostek i o ich ł ą c z l i w o ś c i . Wyjaśnijmy ich działanie. Po
pierwsze — jednostki systemu słownikowego łączą się w grupy elementów
podobnych, które mogą się nawzajem zastępować w tekście;
zamiast np. powiedzieć: Ale dziś niepogoda] albo: Ten Azor
mnie denerwuje — możemy użyć innych słów: Ale dziś plucha, szaruga,
slota, chlapa; Ten kundel, pies, to zwierzę, a nawet to stworzenie
mnie denerwuje. Po drugie — wyrazy tworzą pewną liczbę trwalszych
związków z innymi słowami, które z nimi współwystępują
w tekście; na przykład rzeczownik pogoda bywa regularnie określany
przymiotnikami: ładna, piękna, brzydka, zmienna, słoneczna,
deszczowa, mroźna oraz pojawia się w stałych połączeniach: pogoda
pod psem, psia pogoda, idzie na pogodę 'zbliża się słoneczna, piękna
pora'. Co więcej, zwykle można nie tylko wyliczyć takie typowe,
szczegółowe związki, ale podać ogólną zasadę łączliwości danego
wyrazu. Na przykład czasownik podróżować daje się — jeśli chodzi
o jego „sąsiadów" w tekście — scharakteryzować następująco:
nazwy osób,
rzadko: nazwy
zwierząt
+ podróżuje
nazwy
środków
lokomocji
nazwy
miejsc
Realizacji tego wzoru może być oczywiście bardzo wiele:
Brat podróżuje samochodem po Polsce. Dawniej ludzie podróżowali
po kraju dyliżansami itp.
A zatem każda jednostka systemu jest uwikłana w dwa typy związków,
które zilustrujemy graficznie takim oto schematem:
wyrazy podobne znaczeniowo (np. burza, deszcz, slota)
t
pogoda > wyrazy współwystępujące w tekście
(np. piękna, słoneczna, wiosenna)
Spróbujemy teraz znacznie szczegółowiej odtworzyć sieć zależności,
którymi zespala się z innymi jednostkami systemu jakiś wyraz, na
przykład śpiewak. Weźmiemy przy tym pod uwagę zarówno jego
związki formalne, jak i znaczeniowe. Ze względu na formę śpiewak
kwalifikuje się z jednej strony do rodziny wyrazów opartych na rdzeniu
śpiew- (śpiewać, prześpiewać, wyśpiewać, zaśpiewać, odśpiewać,
podśpiewywać, śpiewka, śpiewanka, śpiewnik, śpiewny, śpiewaczy
itp.), z drugiej zaś — do grupy słowotwórczej wyrazów tak samo
utworzonych (np. pływak, żebrak, wojak). Ze względu zaś na znaczenie
śpiewak stanowi składnik ciągu synonimicznego obejmującego
wyrazy wokalista, pieśniarz, piosenkarz i odleglejsze znaczeniowo
słowa bard, trubadur, minstrel, minezenger, oznaczające śpiewaka
średniowiecznego w różnych krajach. Śpiewak jest wyrazem
nadrzędnym np. wobec nazw tenor, baryton, bas, określających wykonawców
o różnej barwie głosu; z kolei sam stanowi element podrzędny
względem nazwy aktor i wiąże się z innymi słowami podporządkowanymi
temu wyrazowi, np. tancerz, mim. Ale jednostką
nadrzędną wobec słowa śpiewak jest też muzyk; tu śpiewak przeciwstawia
się wyrazowi instrumentalista. Zarówno aktor, jak i muzyk
mieszczą się w ogólniejszym zakresie nazwy artysta. Śpiewak nawiązuje
więc w tej sferze do takich słów, jak malarz, grafik, rzeźbiarz,
prozaik, poeta i t p . , dla których elementami nadrzędnymi są nazwy
plastyk i pisarz, także obejmowane zakresem wyrazu artysta.
Stopniowo klasy znaczeniowe, do których wchodzi analizowane
przez nas słowo, stają się coraz ogólniejsze. Śpiewak należy
więc d o kategorii: nazw w y k o n a w c ó w z a w o d ó w , nazw o s ó b ,
nazw i s t o t ż y w y c h , nazw p r z e d m i o t ó w k o n k r e t n y c h ,
poznawanych za pośrednictwem zmysłów. Najogólniejsze znaczenie
(treść), które można przypisać wyrazowi śpiewak, to 'wyodrębniony
fragment rzeczywistości, rzecz' (w przeciwieństwie do
cechy, czynności lub stanu). Na jego podstawie zaliczamy wyraz
śpiewak do jednej z kategorii części mowy, mianowicie do r z e c
z o w n i k ó w .
Ten wielostopniowy układ komplikują jeszcze inne. drugorzędne
podziały, które się nań nakładają. A więc śpiewak z punktu widzenia
nacechowania stylistycznego jest rzeczownikiem w s p ó l n o s t y -
l o w y m , tj. takim, który może być użyty w dowolnym tekście
polszczyzny, zarówno oficjalnym, jak i potocznym (dla przykładu —
jego odpowiednikiem tylko oficjalnym, który występuje w tekstach
naukowych, publicystycznych, ale nie w swobodnej rozmowie — jest
wokalista). Ze względu na wartość uczuciową zaliczymy go do słów
neutralnych, w przeciwieństwie do takich jego równoważników znaczeniowych,
jak śpiewaczysko, śpiewaczym (nędzny, lichy śpiewak)
czy skrajnie ujemny wyjec. Zaliczyć też można nazwę śpiewak do
wyrazów współczesnych (jego starszymi, archaicznymi dziś synonimami
były słowa piewca, pieśniopiewca lub łaciński z pochodzenia
kantor). Jeśli teraz do wszystkich tych związków, opartych na zasadzie
podobieństwa znaczeniowego, dodamy połączenia wynikające
ze współwystępowania słowa śpiewak z innymi wyrazami tekstu (np.
śpiewak operowy, operetkowy, estradowy, kabaretowy), przekonamy
się, w jak rozległą i skomplikowaną sieć stosunków jest uwikłany
każdy element systemu słownikowego. A przecież w analizie naszego
przykładu uwzględniliśmy zależności najbardziej elementarne,
nie braliśmy zaś pod uwagę niezmiernie różnorodnych skojarzeń
drugorzędnych (śpiewak — glos, aria, pieśń, występ, chór, akompaniament,
koncert, filharmonia, opera , orkiestra, solo, duet itp.). Ta
wielokierunkowość powiązań poszczególnych jednostek stanowi cechę
wyróżniającą system słownikowy spośród innych podsystemów
języka.