Ćwiczenia 3
Ćwiczenia
1. W podanym fragmencie „Ksiąg pielgrzymstwa polskiego" Adama
Mickiewicza wskaż przykłady fonemów, morfemów, grup składniowych
i zdań. Które wyrazy tekstu są podzielne na mniejsze jednostki
znaczące — morfemy?
Rządcy francuscy i mędrkowie francuscy, którzy gadacie o Wolności,
a służycie despotyzmowi, legniecie między ludem waszym
i despotyzmem obcym, jako szyna żelaza zimnego między młotem
i kowadłem.
2. Sprawdź, zestawiając postaci bliskich sobie brzmieniowo wyrazów,
czy fonemami są następujące elementy: m — b, p — b, s — ś.
Wzór: c — ć: car — czar, cap — czap, packa — paczka, koc —
kocz itp.
3. Oto kilka żartobliwie zmodyfikowanych przysłów i powiedzonek.
Ustal, jaki fonem został w nich zamieniony na inny i jakie cechy odróżniające
przeciwstawiają je sobie.
Dewiza kobiety: Ja płaczę, ja wymagam!
Dewiza praczki: Módl się i prasuj.
Przysłowia: Nie wszystko złoto, co się święci.
Kto z Mięciem wojuje, od Mięcia ginie.
4. Na podstawie żartobliwego tekstu określ, jakie cechy wyróżniają
polski system fonologiczny.
Chrząszcz brzmi w trzcinie
w Szczebrzeszynie,
strząsa skrzydła z dżdżu,
a trzmiel w puszczy
tuż przy Pszczynie
straszny wszczyna szum.
Mąż gżegżółki w chaszczach trzeszczy,
w krzakach drzemie kszyk,
a w Trzemesznie straszy jeszcze
wytrzeszcz oczu strzyg.
5. Podaj przykłady wyrazów, które różnią się tylko jednym fonemem:
a) twardym/miękkim; b) dźwięcznym/bezdźwięcznym; c) ustnym/
nosowym. Spróbuj znaleźć przykład zdania, w którym zmiana
jednego fonemu zniekształci całą informację.
Wzór: Do ZOO dostarczono klatki/kratki.
6. Podane niżej wyrazy podziel na najmniejsze elementy znaczące
— morfemy. Ustal kolejność ich nawarstwiania się w wyrazie.
zaściankowość, zarobkowanie, roznosiciclka, słownikarstwo, nierozerwalność
Wzór:
przypadkowość — przypadkowy + ość
przypadkowy — przypadek + owy
przypadek — przypadać + ek
przypadać — przy + padać
7. Spróbuj odtworzyć odpowiednie wyrazy, kierując się podanymi
formułami znaczeniowymi:
pokrywać co plastykiem
być sekretarzem
stawać się weselszym
sprawić, aby coś stało się ciemniejsze
miejsce, gdzie się pakuje towary
teren, gdzie się coś wysypuje (gruz, śmieci, ziemię itp.)
człowiek, który zajmuje się (zawodowo) sprawami zaopatrzenia
biedna, godna litości kobieta
trochę podobny do niedźwiedzia
mający wiele kości (o mięsie) lub widoczne kości (o człowieku)
8. W następującym zdaniu ze „Sławy i chwały" Jarosława Iwaszkiewicza
wskaż morfemy relacyjne.
Była ubrana w dziwną, fałdzistą, długą spódnicę, taką jak noszą
Cyganki, tylko czarną, w białą bluzkę i czarną, jedwabną, bardzo
prawosławną chustkę na głowie, z długimi plecionymi frędzlami.
9. W następującym tekście wyodrębnij morfemy realne i relacyjne.
Zapada ciemność, wiatr niesie głuchawy poszum srebrzystego
wodospadu, trzeszczą suche, łamliwe gałązki drzewin.
10. Wyodrębnij schemat podstawowy niżej podanych zdań, usuwając
wszystkie człony, które nie są konieczne, bo zawierają jedynie
dodatkowe informacje.
Mój starszy brat jest od kilku lat dyrektorem technicznym wielkiego
zakładu przemysłowego pod Warszawą.
Przedwczoraj od wczesnych godzin rannych aż do zmroku było
wyjątkowo gorąco.
Nasz szkolny kolega wyjechał wczoraj ze swoją drużyną harcerską
na dwutygodniowy obóz wędrowny w Bieszczady.
Ta miła starsza pani kupuje codziennie w sklepie spożywczym na
rogu naszej ulicy świeże bułeczki dla swojego małego wnuczka.
11. Wskaż wyraz nadrzędny wobec dwóch wyróżnionych słów
w następujących zdaniach:
Artystka włożyła na występ piękną, starą b r a n s o l e t ę i k o l i ę .
Niestety, mojego syna cechuje okropne l e n i s t w o i n i e -
s ł o w n o ś ć .
K r e m y i s z m i n k i kupuję zawsze w najlepszym gatunku.
Ulubione p i e r o g i i k o t l e t y mogę jeść choćby codziennie.
W porządnej restauracji powinny stać na stole sól, p i e p r z
i p a p r y k a .
12. Podaj kilka wyrazów podporządkowanych następującym słowom
nadrzędnym:
budowla, okrycie, surowiec, przetwory, władca, instrumentalista,
żywność, tkanina, przyrząd, wyposażenie
13. Podaj wyrazy zakresowo nadrzędne, podrzędne i równorzędne
względem słów wyróżnionych.
Z ł o d z i e j dostał się do mieszkania przez otwarte okno.
Ciocia cierpi na chwilową n i e d y s p o z y c j ę .
W parku na klombie kwitły k r z e w y ozdobne.
Wzór: cukierki — słodycze — landrynki — ciastka
14 Spróbuj odtworzyć związki systemowe wyrazu nauczyciel, zarówno
formalne, jak i oparte na podobieństwie znaczeń.
15. Użyj w typowych kontekstach następujących nazw osób:
bojownik, kolekcjoner, zdobywca, uczestnik, protektor, wyznawca,
prekursor, przedstawiciel, sprawca, wykonawca
Wzór: zwolennik — zagorzały, gorący, żarliwy; zwolennik porozumienia,
zwolennik nowych kierunków w sztuce, zwolennik partii
konserwatywnej itp.
16. Do następujących przymiotników dobierz rzeczowniki tworzące
z nimi typowe połączenia (możesz zmienić rodzaj gramatyczny przymiotnika):
nieskazitelny, niezbity, zbawienny, bezowocny, niechybny, siarczysty,
wytrawny, niezatarty, karczemny
17. Do następujących czasowników dobierz rzeczowniki tworzące z
nimi typowe połączenia:
wyświadczyć, wywrzeć, wyrządzić, wysnuć, wytyczyć, wywołać,
wyczyniać, wprowadzić (przenośnie), wzniecić, wzbudzić
18. Jaką właściwość znaków słownych wyzyskał Stefan Żeromski
w następujących zdaniach?
Czasem z zarośli, z szuwarów, z gąszczów olszowych wydobywał
się nieuchwytny głos [...]. („Popioły")
Ogień na kominie zdawał się strzelać i trzaskać, buzować i huczeć.
(„Przedwiośnie")