Rzeczywistość ujmowana przez pry
IV. Rzeczywistość ujmowana przez pryzmat
części mowy
Człowiek postrzega zmysłowo otaczający go świat jako nieprzerwany
strumień wrażeń wywołanych bodźcami, które do niego zewsząd
docierają. Ale jednocześnie działa nieustannie jego świadomość,
rozczłonkowując i porządkując ów natłok sygnałów zewnę
trznych. ustalając stopień ich życiowej ważności i związki, które je
łączą. Ta ogromna praca poznawcza byłaby niemożliwa bez udziału
języka, który dostarcza środków interpretacji rzeczywistości, wypracowanych
w toku wielowiekowego rozwoju społeczeństwa i uogólniających
jego doświadczenia. Te językowe klasyfikatory zjawisk —
t o wielkie kategorie wyrazów, zwane c z ę ś c i a m i m o w y , grupujące
nazwy przedmiotów, cech, procesów, stosunków itp. Ludzie ujmują
elementy swego otoczenia przyrodniczego i kulturowego jak
gdyby przez siatkę tych klas, dzieląc zjawiska realne tak, jak to
im dyktuje język. np. traktując jako rzecz coś, czego w rzeczywistości
nic ma (porównaj chociażby rzeczowniki nicość, niebyt) albo
przypisując realne istnienie bytom całkowicie fikcyjnym, typu krasnoludek,
rusałka, bo zostały one wyodrębnione w języku swoistą
nazwą.
Między językami europejskimi nie ma zasadniczych różnic, jeśli
chodzi o klasyfikację wyrazów w kategoriach części mowy, a tym samym
— i o sposób ujmowania zjawisk realnych. Na przykład tradycyjny,
klasyczny podział polski obejmuje dziesięć klas wyrazowych:
1) rzeczownik, 2) czasownik, 3) przymiotnik, 4) przysłówek, 5) liczebnik,
6) zaimek, 7) przyimek, 8) spójnik, 9) partykuła, 10) wykrzyknik.
Identyczny schemat zawierają gramatyki bliskiego polszczyźnic
języka słowackiego. Układ jedenastoklasowy przyjęty jest w języku
niemieckim (kategorię dodatkową stanowi rodzajnik, którego brak
w polskim systemie językowym), dziesięć części mowy (z rodzajnikiem,
ale za to bez wyodrębnionej partykuły) wymieniają szkolne
gramatyki angielskie. Możemy więc uznać, że części mowy — bardzo
liczebne klasy wyrazów przystosowanych do pełnienia takich, a nie
innych funkcji w języku i mających formalne znamiona tego przystosowania
— są w językach naszego kręgu kulturowego całkowicie lub
niemal całkowicie zbieżne. Tożsame są też przypisywane im role językowe.
Zastanówmy się teraz, do jakich zadań zostały powołane poszczególne
części mowy. Aby to ustalić, trzeba między nimi wprowadzić
pewne rozgraniczenia. W pierwszej kolejności wyodrębnimy
wyrazy niosące i n f o r m a c j ę i n t e l e k t u a l n ą — oraz słowa wyrażające
czyste e m o c j e (ojej! och! aul). Ten podział przeciwstawia
sobie wykrzykniki — i pozostałe części mowy. W obrębie wyrazów
informacyjnych zastosujemy kryterium charakteru odniesienia:
niektóre z nich oznaczają zjawiska zewnętrzne względem języka
— inne funkcjonują w obrębie Samego języka j a k o środki budowy
tekstu, zespalające jego składniki, sygnalizujące stosunki znaczeniowe
między jego częściami, postawę intelektualną nadawcy wypowiedzi
itp. Elementy pierwszego rodzaju nazywa się w y r a z a m i
r e a l n o z n a c z e n i o w y m i albo p e ł n o z n a c z n y m i (rzeczowniki,
czasowniki, przymiotniki, przysłówki, liczebniki, zaimki), jednostki
drugiego rodzaju — w y r a z a m i g r a m a t y c z n y m i , f u n k
c y j n y m i lub p o m o c n i c z y m i (spójniki, przyimki, partykuły).
Słowa realnoznaczeniowe można jeszcze podzielić — biorąc pod
uwagę technikę oznaczania przez nie zjawisk rzeczywistości — na
w y r a z y n a z y w a j ą c e (rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki,
przysłówki), s z e r e g u j ą c e (liczebniki) i w s k a z u j ą c e — na tle
sytuacji lub kontekstu (zaimki). Wyrazy nazywające stanowią jak
gdyby centrum układu części mowy: tworzą one kategorie o t w a r t
e , nieustannie uzupełniane nowymi jednostkami, podczas gdy wyrazy
szeregujące i wskazujące — to kategorie z a m k n i ę t e , o stałym,
nie pomnażającym się składzie.